قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

نقد روش‌شناختی کاربست روایات تفسیری در فهم آیات متشابه قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
آیات متشابه قرآن، به دلیل ظرفیت چندمعنایی و پیوند با مباحث کلامی، از مهم‌ترین عرصه‌های بروز چالش‌های روش‌شناختی در تفسیر به شمار می‌آیند. یکی از این چالش‌ها، کاربست غیردقیق روایات تفسیری ذیل این آیات و خلط میان تفسیر، تأویل، بطن، جری و تطبیق است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد انتقادی، به نقد روش‌شناختی کاربست روایات تفسیری در فهم آیات متشابه می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که هر روایت واردشده ذیل آیه، الزاماً در مقام تفسیر لفظی و بیان مراد مستقیم آیه نیست؛ بلکه ممکن است ناظر به تأویل، بطن، جری، تطبیق، احتجاج یا بیان یکی از مصادیق باشد. بر این اساس، اعتبار کاربست روایت در آیات متشابه، افزون بر بررسی سند و منبع، نیازمند تشخیص مقام دلالی روایت، عرضه بر محکمات قرآن، سنجش با عقل قطعی و توجه به سیاق و قرائن زبانی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مهم‌ترین خطاهای روش‌شناختی در این حوزه عبارت‌اند از حمل روایت تطبیقی بر تفسیر لفظی، بی‌توجهی به محکمات در فهم روایت، تقطیع روایت از سیاق آیه و تحمیل پیش‌فرض‌های کلامی یا مذهبی بر آیه و روایت. بررسی نمونه‌های روایی ذیل آیات متشابه نشان می‌دهد که روایت معتبر تنها در صورتی می‌تواند در تبیین این آیات نقش ایفا کند که در جایگاه واقعی خود و در پیوند با منظومه قرآن، سنت معتبر، عقل و قواعد فهم متن به کار گرفته شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Methodological Critique of the Use of Exegetical Traditions in Understanding the Mutashābih Verses of the Qur’an

نویسندگان English

mohammad mahdi shahmoradi fereidouni 1
fatemeh akbari seyedmahaleh 2
Mahmood Khonamri 3
1 Associate professor of the Quran and Hadith Department of the Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 M.A. in Qur’an and Hadith Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
3 Assistant Professor of Islamic studies and theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

The ambiguous (mutashābih) verses of the Qur’an, due to their semantic plurality and their close connection with theological discussions, constitute one of the most significant areas in which methodological challenges in Qur’anic exegesis arise.One such challenge is the imprecise use of exegetical traditions transmitted in connection with these verses and the conflation of tafsīr, taʾwīl, baṭn, jarī, and taṭbīq. Adopting a descriptive-analytical method and a critical approach, the present study offers a methodological critique of the use of exegetical traditions in understanding the ambiguous verses of the Qur’an. It seeks to demonstrate that not every tradition cited under a Qur’anic verse is necessarily intended as a literal interpretation or as an explanation of the verse’s direct meaning; rather, it may pertain to taʾwīl, baṭn, jarī, taṭbīq, argumentation, or the identification of one of the verse’s instances. Accordingly, the validity of employing traditions in the interpretation of ambiguous verses requires, in addition to examining their chains of transmission and sources, identifying the semantic function of the tradition, presenting it before the clear and decisive verses (muḥkamāt) of the Qur’an, assessing it in light of definitive reason, and taking into account the context and linguistic indicators of the verse. The findings of the study indicate that the most important methodological errors in this field include treating an applicative tradition as a literal interpretation, neglecting the clear verses in understanding a tradition, detaching the tradition from the context of the verse, and imposing theological or sectarian presuppositions upon the verse and the tradition. The examination of narrative examples transmitted under ambiguous verses shows that an authoritative tradition can play a role in explicating such verses only when it is employed in its proper position and in connection with the Qur’anic system as a whole, authoritative Sunnah, reason, and the principles governing textual understanding.

کلیدواژه‌ها English

ambiguous verses
exegetical traditions
methodological critique
tafsīr
taʾwīl
baṭn
jarī
.1 آریان، حمید )13۸۹(. »شأن و کارکرد عقل در تفسیر قرآن از دیدگاه نصگرایان«، قرآنشناخت، شمارۀ ،2 صص۶۵ـ.1۰۴
.2 ابنخزیمه، محمد بن اسحاق )1۴1۴ق(. التوحید وإثبات صفات الرب عزوجل، تحقیق:عبدالعزیز بن ابراهیم الشهوان، ریاض: مکتبة الرشد.
.3 ابنعاشور، محمدطاهر )1420ق(. تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابنعاشور، بیروت: فرهنگ نشر نو.
.4 ابنکثیر، اسماعیل بن عمر )1۴2۰ق(. تفسیرالقرآن العظیم، تحقیق: سامی بن محمد سالمة، ریاض:دار طیبة للنشر والتوزیع.
.5 احمدزاده، سیدمصطفی )1379(. »نگاهی به حقایق التاویل سیدرضی«، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ ،24-23 صص.368-346
.6 باقری، علی اوسط )1387(. »نظریههای تفسیر متون و مؤلفمحوری مفسران مسلمان« قرآنشناخت، شمارۀ ،2 صص .100-59
.7 بحرانی، سیدهاشم )1۴1۶ق(. البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: قسم الدراسات اإلسالمیة، قم: مؤسسة البعثة.
.8 بخاری، محمد بن اسماعیل )1۴22ق(. صحیح البخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة.
.9 برقی، احمد بن محمد بن خالد )13۷1ق(. المحاسن، قم: دار الکتب اإلسالمیة.
.10 حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله )1۴11ق(. المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
.11 حسینیان قمی، مهدی )1387(. نقد ادعای جعل گسترده در احادیث شیعه، قم: بینا.
.12 حکیمباشی، حسن؛ موسوی، سیدعلی )1374(. »اهلبیت و اسباب نزول«، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ،1 صص.13۴-1۰۷
.13 رستم نژاد، مهدی )1394(. پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
.14 رضایی اصفهانی، محمدعلی )1391(. قرآنشناسی، قم: نسیم حیات.
.15 ــــــــــــــــــــــــــــــ )1392(. درسنامه مبانی و قواعد تفسیر، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
.16 ــــــــــــــــــــــــــــــ)1392(. منطق تفسیر قرآن5 )قرآن و علوم طبیعی و انسانی(، قم:مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
.17 رضوی، علی )1382(. »همسانسازی تفسیر قرآن و متون بشری«، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ .34 صص .189-172
18 سلطانی، محمد؛ رجبی، محمود )13۹2(. »تأثیر اصل عدل الهی در تفسیر قرآن کریم«، قرآنشناخت، شمارۀ ،1 صص2۷ـ.۵۰
.19 سیدان، سیدجعفر )1376(. »گفتوگو با استاد سیدجعفر سیدان«، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ ،10-9 صص .317-306
.20 شاکر، محمدکاظم )13۸1(. روشهای تأویل قرآن: معناشناسی و روششناسی تأویل در سه حوزه روایی، باطنی و اصولی، قم: بوستان کتاب.
.21 ـــــــــــــــــــ )13۸2(. مبانی و روشهای تفسیری، قم: مرکز جهانی علوم اسالمی.
.22 صادقی تهرانی، محمد )1388(. ترجمان فرقان، قم: شکرانه.
.23 صائمی، داود )1400(. مطالعه تطبیقی نظریه تشابه قرآن از منظر مالصدرا و عالمه طباطبایی همراه با نقد و ترجیح، اراک: سازمان انتشارات.
.24 صفار، محمد بن حسن )1۴۰۴ق(. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد ، تصحیح و تعلیق: میرزا حسن کوچه باغی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
.25 طباطبایی، حیدر )1387(. پژوهشی تطبیقی در بطون قرآن، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن.
.26 طباطبایی، محمدحسین )1378(. تفسیر المیزان، ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارات اسالمی.
.27 طوسی، محمد بن حسن )بیتا(. التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
.28 فخر رازی، محمد بن عمر)1۴2۰ق(. مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
.29 فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی )1415ق(. تفسیر الصافی، تهران: مکتبة الصدر.
.30 کلینی، محمد بن یعقوب )1۴۰۷ق(. الکافی. تصحیح:علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب اإلسالمیة.
.31 محمدی ریشهری، محمد )1392(. گزیده شناختنامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث، قم: دارالحدیث.
.32 ــــــــــــــــــــــــــــ )1397(. شناختنامه حدیث، قم: دارالحدیث.
.33 مروجی طبسی، محمدعلی )1۴۰۴(. »ضوابط ارزیابی احادیث تأویلی معصومان »، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
.34 مسعودی، عبدالهادی )1395(. تفسیر روایی جامع، قم: دارالحدیث.
.35 معرفت، محمدهادی )1379(. تفسیر و مفسران، قم: موسسه فرهنگی التمهید.
.36 مؤدب، رضا )1386(. مبانی تفسیر قرآن، قم: دانشگاه قم.
.37 نفیسی، شادی )1392(. »مبانی جری و تطبیق از دیدگاه عالمه طباطبایی«، قرآن شناخت، شمارۀ ،12 صص 26-5.