https://nqr.hmu.ac.ir/ قرآن‌پژوهی روایی fa daily 1 Sun, 05 Apr 2026 00:00:00 +0330 Sun, 05 Apr 2026 00:00:00 +0330 https://nqr.hmu.ac.ir/article_722051.html روایات تفسیری، به مثابه گنجینه‌هایی گران‌بها، نقشی بنیادین در فهم ژرفای معارف قرآن کریم ایفا می‌کنند. با این ‌وجود، تنوّع و تکثّر این روایات، در کنار احتمال وجود روایات ضعیف یا جعلی، ضرورت واکاوی دقیق اعتبار منابع و مآخذ آن‌ها را دوچندان می‌سازد. این پژوهش، با هدف ارائه مدلی جامع و کارآمد برای ارزیابی اعتبار روایات تفسیری، به بررسی ابعاد گوناگون این مسئله پرداخته و معیارهای اعتبارسنجی روایات را به تفصیل شرح می‌دهد. پژوهش حاضر، با رویکردی نوآورانه، ضمن تحلیل و بررسی جوانب مختلف موضوع، به دو رویکرد اصلی در حوزه اعتبارسنجی روایات، یعنی بررسی سلسله مراتب راویان (رویکرد سندی) و شاخص‌های محتوایی روایت (رویکرد صدوری)، می‌پردازد. در این راستا، معیارهای ارزیابی، تحلیل روایات گوناگون و ارائه راهکارهای عملی برای اعتبارسنجی مورد توجه قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اعتبار مأخذ روایات تفسیری، علاوه بر وثاقت راویان، به عوامل دیگری نظیر قرائن اطمینان‌بخش، کثرت نقل روایت توسط عالمان برجسته، توجه به اساتید و شاگردان مؤلف، مضمون احادیث، دسترسی به نسخ خطی، تصریح کتاب‌شناسان و تطابق روایات با نسخه‌های معتبر دیگر وابسته است. اعتبارسنجی روایات تفسیری، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین نیازهای پژوهش‌های اسلامی، نه تنها به رفع ابهامات و تبیین مسائل پیچیده کمک می‌کند، بلکه در تقویت مبانی اخلاقی و معرفتی دین‌پژوهی نیز مؤثر است. این پژوهش، با ارائه پاسخی مستند به پرسش‌های کلیدی در این زمینه، مسیری هموار برای پژوهش‌های آتی در عرصه اعتبارسنجی روایات دینی فراهم می‌سازد و گامی مؤثر در جهت نیل به فهمی عمیق‌تر از معارف قرآن کریم برمی‌دارد. https://nqr.hmu.ac.ir/article_726279.html در فهم مراد از آیاتِ حاوی مفاهیم پیچیده و واژگان دشوارفهم، اختلاف‌­های جدی بین مفسران وجود دارد. به دلیل نقش پیش‌­نیازی تفسیر برای ترجمۀ این آیات، شاهد ترجمه‌­های متنوع و گاهی ناسازگار با یکدیگر در کارنامۀ مترجمان هستیم. واکاوی پشتوانۀ تفسیری ترجمه‌­ها، راهکاری برای پی بردن به ترجمان مناسب از آیات و شناخت پیش­‌فرض‌های نادرست در امر ترجمه است. برای این منظور در نوشتار حاضر، دیدگاه تفسیری اهل بیت (علیهم‌السلام)، سنجۀ شناسایی ترجمه‌­های درست از مفاهیم پیچیدۀ قرآن قرار گرفته است. تلاش حاضر برای نشان دادن نقش روایات تفسیری برای حل دشواری‌­های ترجمۀ مفاهیم پیچیده، واژه‌­های «عَرش» و «استَوی» در آیۀ پنجم سورۀ طه را بررسی کرده و ظرفیت‌­های ترجمۀ این آیه بر اساس روایات تفسیری را واکاوی نموده است. بر اساس این پژوهش، می­‌توان حداقل بیست ترجمۀ مورد قبول، متنوع و نو برای آیۀ ﴿الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى﴾، با استناد به روایات تفسیری ارائه نمود که کمتر مورد توجه مترجمان فارسی قرآن قرار گرفته‌­اند نظیر: «خدای رحمان در اوج آگاهی، نسبتش به هر چیزی مساوی است»، «خدای رحمان بر خرد و کلان موجودات احاطه یافت»، «خدای رحمان، تدبیر ویژگی­ها و حالات اشیاء را (پس از ایجاد آنها) در دست گرفت». https://nqr.hmu.ac.ir/article_731261.html در فرایند تأویل مفاهیم قرآنی، ذهن مفسر صرفاً از روش‌های زبانی یا نقلی استفاده نمی‌کند، بلکه ساختارهای شناختی نیز در شکل‌گیری معنا نقش دارند. با این حال، در مطالعات تفسیری، کمتر به نقش این ساختارهای ذهنی، مانند طرحواره‌های شناختی، توجه شده است. مسأله اصلی این پژوهش آن است که چگونه طرحواره‌های شناختی بر تأویل مفاهیم انتزاعی قرآن در روایات تفسیری شیعه تأثیر می‌گذارند؟ این پژوهش نقش طرحواره‌های شناختی را در تأویل مفاهیم قرآنی در روایات تفسیری شیعه بررسی می‌کند. با استفاده از رویکرد کیفی و تحلیل محتوای روایات استخراج‌شده از منابع معتبر شیعی، مانند کافی، تفسیر قمی و تفسیر عیاشی، طرحواره‌های شناختی «نور»، «سفر»، «ظرف»، «نبرد» و «زایش» شناسایی و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند که این طرحواره‌ها مفاهیم انتزاعی قرآنی، مانند ولایت، هدایت و معرفت الهی، را ملموس می‌سازند، انسجام مفهومی تأویلات را در چارچوب الهیات شیعه تقویت می‌کنند و آن‌ها را با زمینه‌های فرهنگی و کلامی شیعه تعدیل می‌نمایند. تأویلات شیعی، با تأکید بر مرجعیت اهل بیت، از معنای ظاهری آیات متمایز شده و شبکه‌ای مفهومی منسجم ایجاد می‌کنند. این پژوهش با پیوند علوم شناختی و مطالعات اسلامی، چارچوبی نوین برای تحلیل فرآیندهای تفسیری ارائه می‌دهد و به درک عمیق‌تر نقش ذهن انسان در فهم متون دینی کمک می‌کند. دستاوردها این مطالعه شامل تقویت مطالعات میان‌رشته‌ای و ارائه ابزارهایی برای آموزش علوم دینی و گفت‌وگوی بین‌فرهنگی است. https://nqr.hmu.ac.ir/article_731501.html حقوق نسل‌های آینده، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی عدالت بین‌نسلی، بر اصل حفاظت از منابع طبیعی و انتقال عادلانه آن به نسل‌های آتی استوار است. هدف این پژوهش بررسی میزان توجه قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) به حقوق نسل‌های آینده است، زیرا بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی گسترده‌ای را برای نسل‌های کنونی و آتی پدید آورده است. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر تحلیل متون قرآنی و روایی انجام شده و یافته‌ها نشان می‌دهند که آیات متعددی از قرآن کریم، با خطابات عام و قضایای حقیقی، بر مالکیت همگانی منابع الهی برای همه نسل‌ها «نسل کنونی و نسل آینده » تأکید دارند و روایات اهل بیت علیهم السلام نیز صراحتاً به حفظ حقوق نسل‌های آینده اشاره دارند. آیات متعددی از قرآن کریم و روایاتی از ائمه اطهار علیهم السلام به طور صریح به حقوق نسل‌های آینده اختصاص یافته‌اند این نتایج بیانگر آن است که مبانی دینی می‌توانند پشتوانه‌ای مستحکم برای توسعه مقررات حمایتی در سطح ملی و بین‌المللی نسبت به حقوق نسل‌های آینده فراهم کنند. https://nqr.hmu.ac.ir/article_725709.html هدف از این پژوهش امکان‌سنجی شراب‌خواری پیامبر الهی عیسی (علیه السلام) در انجیل متّی و سایر منابع کتاب مقدس بوده است. این موضوع به عنوان یک تعارض با آموزه‌های قرآن کریم مدّنظر بوده است. سؤال اصلی تحقیق که با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد تحلیلی سامان یافته، چنین است: بر اساس انجیل متّی و سایر قرائن درون‌دینی مسیحی، امکان نسبت شرب خمر به عیسی(علیه‌السلام) وجود داشته است؟ چگونه می‌توان با قرائنی خارج از عهدین این موضوع را نقد نمود؟ و منابع اسلامی نیز به این انتساب چه واکنشی نشان داده‌اند؟ به همین منظور افزون بر جست‌وجو در عهدین، با تأکید بر انجیل متّی به عنوان یکی از اناجیل هم‌نوا (نظیر) به منابع اسلامی شامل آیات، تفاسیر روایی و احادیث نیز نگریسته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تعارضی میان قرآن و انجیل متّی به صورت مبنایی در مورد شرب خمر وجود نداشته است و می‌توان این تعارض را بدوی و ظاهری دانست؛ یعنی در اناجیل هم‌نوا شاهد وحدت‌نظر با قرآن هستیم؛ اما در رسائل پولس آزادی در نوشیدنی‌ها تجویز شده است، احادیث اسلامی نیز موید این مساله بود به نحوی که شرب خمر در تمام ادیان الهی مورد نکوهش بوده است و جوازی شرعی براین مسئله هیچ‌گاه وجود نداشته است. https://nqr.hmu.ac.ir/article_724138.html تعامل سازنده میان قرآن و روایات، به‌عنوان دو منبع اساسی معرفتی در اسلام، نقش مهمی در فرآیند تفسیر و فهم آموزه‌های دینی ایفا می‌کند. با این حال، در برخی از تفاسیر و منابع روایی، بی‌توجهی به این تعامل موجب بروز آسیب‌هایی معرفتی، روش‌شناختی و عملی شده است که فهم صحیح آیات و روایات را با چالش مواجه کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیل انتقادی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، به آسیب‌شناسی این بی‌توجهی پرداخته و بر مبنای تحلیل محتوا، سه دسته از آسیب­ها را شناسایی و بررسی می‌کند: 1) آسیب‌های معرفتی همچون تأویل‌گرایی افراطی و تفسیر مستقل از روایات بدون استناد به قرآن؛ 2) آسیب‌های روش‌شناختی مانند استفاده گزینشی از روایات و بی‌توجهی به اصول تفسیری نظیر سیاق آیات و قرائن عقلی و تاریخی؛ 3) آسیب‌های عملی شامل انحرافات معنایی و تعمیق اختلافات مذهبی. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدم رجوع به قرآن به‌عنوان معیار سنجش روایات، منجر به برداشت‌های ناصحیح، تحریف مفاهیم قرآنی و شکل‌گیری قرائت‌های فرقه‌ای و تفرقه‌افکنانه از دین شده است. این مقاله بر ضرورت بازگشت به اصل «عرضه روایات به قرآن» و احیای قرآن‌محوری در تفسیر تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که تدوین چارچوبی جامع برای سنجش و تفسیر روایات، با رعایت اصول عقلانی، زبانی و تاریخی، می‌تواند زمینه‌ساز فهمی صحیح‌تر و وحدت‌بخش از آموزه‌های دینی گردد. https://nqr.hmu.ac.ir/article_733161.html مفهوم «ترس» در قرآن کریم، با واژگانی چون «خوف»، «خشیت» و «وجل» بازنمایی شده که هر یک دارای بار معنایی و کاربرد خاص خود در سیاق‌های مختلف است. در نگاه نخست، این واژگان مترادف به نظر می‌رسند، اما تحلیل معناشناختی آن‌ها، تفاوت‌های بنیادینی را از نظر ریشه‌شناسی، بافت کاربردی و دلالت معرفتی آشکار می‌سازد. هدف این مقاله، تبیین تفاوت معنایی این واژگان در پرتو تفاسیر روایی اهل‌بیت(علیهم السلام) و بررسی نقش این روایات در تفسیر دقیق مفاهیم مرتبط با ترس در قرآن است. تحلیل‌های روایی ارائه‌شده در این مقاله نشان می‌دهد که اهل‌بیت(علیهم السلام) با دقت بالایی در بیان تفاوت‌های این واژگان نقش‌آفرین بوده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل معناشناختی واژگان ترس در قرآن بدون در نظر گرفتن تفاسیر روایی اهل‌بیت(علیهم السلام)، ناقص خواهد بود. این روایات نه‌تنها ابعاد ظاهری و لغوی واژگان را روشن می‌سازند، بلکه سیاق، شأن نزول و جایگاه کاربردی آن‌ها را نیز در بافت کلام الهی تبیین می‌کنند. از این رو، استفادۀ همزمان از تحلیل زبانی و داده‌های روایی، روشی جامع برای تفسیر دقیق و عمیق مفاهیم اخلاقی ـ معرفتی در قرآن کریم ارائه می‌دهد. https://nqr.hmu.ac.ir/article_731259.html این پژوهش با هدف تبیین غرض اصلی سوره حجرات، با تکیه بر تحلیل ساختار درونی آیات و روایات معتبر، به روشی تلفیقی از «تفسیر ساختاری» و «تفسیر روایی» انجام شده است. در این راستا، ابتدا با بررسی روایات اسباب نزول و فضائل سوره، زمینه تاریخی نزول آن در سال نهم هجرت (عام الوفود) تحلیل گردید. سپس با الگوی تفسیر ساختاری، سوره در فصل‌های مجزا بررسی شد و درنهایت محتوای سوره در بستر تزول آن تشریح شد. یافته‌ها نشان می‌دهد غرض سوره، «تنظیم جامعه ایمانی بر پایه ادب نبوی، اخلاق مؤمنانه و تقوای عملی» است که در قالب یک طرح تربیتی تدریجی (از باور تا رفتار) ارائه شده است. روایات شأن نزول نیز به‌ویژه در آیات نخستین، به فهم دقیق‌تر سیاق و انسجام درونی سوره کمک شایانی کرده‌اند. سوره حجرات با ساختاری هدفمند و مبتنی بر سیر تربیتی، پاسخی الهی به نیاز جامعه نوپای اسلامی برای تأسیس «تمدن اخلاق‌محور» بود. این سوره با وجود زمینه‌یابی تاریخی، پیام جاودانی دارد: مدیریت تنش‌های اجتماعی معاصر منوط به التزام به ادب نبوی، اخوت ایمانی و تقوای عملی است. https://nqr.hmu.ac.ir/article_732315.html در دنیای معاصر که جوامع با چالش‌هایی همچون وابستگی، فروپاشی هویت و سلطه‌پذیری مواجه‌اند، بازخوانی متون دینی برای دستیابی به نسخه‌ای که بتواند جامعه اسلامی را از ابتلای به این معضلات محفوظ دارد ضروری می‌نماید. بر‌این‌اساس پژوهش حاضر به بررسی این مسئله پرداخته است که از منظر قرآن کریم و روایات جامعه عزّت‌مند چه شاخصه‌هایی دارد و راهکارهای تحقق آن چیست؟ بدین منظور مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای ابتدا به تبیین مفاهیم پایه‌ مانند «عزّت»، «عزّت جامعه» و «جامعه» پرداخته و در ضمن‌ها آن برخی از مهمترین دیدگاه‌های اندیشمندان غربی درباره عزّت اجتماعی و جامعه عزتمند را گزارش کرده است. سپس مقاله تلاش نموده با واکاوی آیات و روایات شاخصه‌های جامعه عزت‌مند و راهکارهای دستیابی بدان را تحلیل کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از منظر دینی، جامعه عزتمند دارای شاخصه‌هایی همچون باور به خدای یگانه، التزام به تقوا، پایبندی به ارزش‌های الهی، خودکفایی و توانمندی علمی است. راهکارهای تحقق چنین جامعه‌ای نیز عبارتند از لزوم تبعیت از رهبران دینی، عمل به کتاب الهی، حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه، قدرت سازی در نظام جهانی، دعوت به مشارکت عمومی، اجرای عدالت، ترویج فرهنگ قناعت. این مقاله در نهایت پیشنهاد می‌دهد که با بازگشت به آموزه‌های قرآنی و روایی، می‌توان الگوی عزّت را به‌عنوان یک راهبرد فرهنگی و اجتماعی در جوامع مسلمان احیا نمود. https://nqr.hmu.ac.ir/article_735010.html مسلمانان مکه در عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) حق دفاع نداشتند و مأمور به صبر یا هجرت بودند، اما هفت ماه پس از هجرت، با نزول آیه 39 حج، اجازه جهاد داده شد. مسلمانان با تشکیل هسته‌های نظامی به دفاع از کیان خود می‌پرداختند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در دوره مدینه با اقوام مختلف پیمان صلح یا عدم تعرض امضا کرد که پیمان عدم تعرض با سه طایفه یهود(بنی‌قینقاع، بنی‌نضیر و بنی‌قریظه) از آن جمله است. جنگ‌ مسلمانان با بنی‌قریظه از مباحث پرسوال در روایات تاریخی و تفسیری بوده و ناظر به آیات 9 تا 14 و25 تا 27 سوره احزاب نقل شده است که بنی‌قریظه با حمایت نظامی و تدارکاتی از لشکر احزاب، پیمان خود را نقض کرد و دشمنی خود را علنی و عملی ساخت. رسول‌خدا صلی الله علیه وآله پس از شکست لشکر احزاب، مامور برخورد با بنی‌قریظه شد. مسلمانان، آنان را به مد‌ت 25 روز محاصره کرده و در نهایت با کشتن تعدادی از آن‌ها، ماجرا به پایان رسید. تعداد کشته‌های بنی‌قریظه بر اساس اکثر منابع تاریخی از ابن‌اسحاق، 400 تا 900 نفر گزارش شده است. این مقال با هدف بررسی روایات حاکی از تعداد کشته-های بنی‌قریظه انجام پذیرفته و تعداد کشته‌ها را در روایات تاریخی و تفسیری بررسی کرده در نهایت به این نتیجه رسیده که تعداد 400 تا 900 نفر کشته صحیح نیست، بلکه گزارش‌های شیعی عدد کوچک‌تری حدود ۱۰–۲۰ را پیشنهاد می‌کنند که سران فتنه بوده‌اند و این مقاله با قرائن متعددی آن را محتمل‌تر می‌داند.