قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

تبیین و تحلیل روایات تفسیری منقول از اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در مفهوم «قلب سلیم»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
میثم متاجی نیموَر 1
فاطمه قربانی‌ لاکتراشانی 2
زهرا مقدس ‌آهنگری 3
1 دانشجوی دکتری مدیریت آموزش عالی، دانشگاه آزاد ساری و کارشناس امور مالی دانشگاه فرهنگیان مرکز بیت‌الهدی آمل، مازندران، ایران.
2 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان آمل، مازندران، ایران.
3 دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد تفسیر قرآن، دانشگاه فرهنگیان آمل، مازندران، ایران.
10.22034/nqr.2025.2064313.1034
چکیده
این مطالعه کیفی با هدف تبیین و تحلیل مفهوم «قلب سلیم» در قرآن کریم با تمرکز بر روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) انجام شده است. در این پژوهش، 150 روایت منتخب از مصادر حدیثی معتبر شیعه با روش تحلیل محتوا و رویکرد استقرایی بررسی شدند تا الگوهای موضوعی و عناصر کلیدی مرتبط با قلب سلیم شناسایی شوند. داده‌ها از طریق مطالعه منابع حدیثی گردآوری و با استفاده از کدگذاری، دسته‌بندی و تحلیل مضمونی مورد بررسی قرار گرفتند. یافته‌ها نشان می‌دهند که «قلب سلیم» در روایات اهل بیت، مفهومی چندبعدی است که علاوه بر ایمان خالص و اخلاص، شامل ویژگی‌هایی چون معصیت‌ناپذیری، تواضع، محبت، خشیت الهی، دوری از هواهای نفسانی و تسلیم در برابر حق است. این قلب، سرچشمه عمل صالح و دوری از رذائل اخلاقی بوده و نقش محوری در سعادت فردی و اجتماعی ایفا می‌کند. نتایج این پژوهش، ضمن تبیین ابعاد گوناگون قلب سلیم، راهکارهایی عملی برای دستیابی به آن ارائه داده و به درک عمیق‌تر معارف اسلامی کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها
قلب سلیم
روایات تفسیری
اهل بیت (ع)
تحلیل محتوا
عرفان اسلامی

عنوان مقاله English

Explanation and Analysis of Exegetical Narrations Transmitted from the Ahl al-Bayt (AS) on the Concept of the "Pure Heart" (Qalb-e Salīm)

نویسندگان English

Meytham Mataji Nimwar 1
Fatemeh Qorbani Laktarashani 2
Zahra Moqaddas Ahangari 3
1 PhD student in Higher Education Management, Sari Azad University and financial affairs expert, Farhangian University, Beit Al-Hoda Center, Amol, Mazandaran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Amol Farhangian University, Mazandaran, Iran.
3 Graduate of M.A., Quranic interpretation, Amol Farhangian University, Mazandaran, Iran.
چکیده English

This qualitative study aimed to elucidate and analyze the concept of “Qalb-e Salīm” (Pure Heart) within the Holy Qur’an, with a specific focus on the narrations of the Ahl al-Bayt (AS). In this research, 150 selected narrations from authentic Shi’a hadith sources were examined using content analysis and an inductive approach to identify thematic patterns and key elements associated with Qalb-e Salīm. Data were gathered through the study of hadith sources and analyzed via coding, categorization, and thematic analysis. The findings indicate that “Qalb-e Salīm” as presented in the narrations of the Ahl al-Bayt, is a multifaceted concept. It encompasses not only pure faith and sincerity but also characteristics such as infallibility, humility, love, divine awe, avoidance of carnal desires, and submission to truth. This heart serves as the source of righteous deeds and the avoidance of moral vices, playing a pivotal role in individual and societal felicity. The results of this research, while clarifying the various dimensions of Qalb-e Salīm, offer practical strategies for attaining it, thereby contributing to a deeper understanding of Islamic teachings.

کلیدواژه‌ها English

Qalb-e Salīm (Pure Heart)
Interpretive Narrations
Ahl al-Bayt (AS)
Content Analysis
Islamic Mysticism
1 ابنبابویه، محمدبنعلی )1414ق(. الخصال، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
.2 ابنبابویه، محمدبنعلی )1403ق(. من الیحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر السالمی.
.3 اربلی، علیبنعیسی )1381ق(. کشف الغمة فی معرفة األئمه، تحقیق: سیدهاشم رسولی محالتی، تبریز: بنیهاشمی.
.4 بحرانی، سیدهاشم )1416ق(. تفسیر البرهان، قم: مؤسسة آل البیت لحیاء التراث.
.5 تمیمی آمدی، عبدالواحد )1366(. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم: دفتر تبلیغات.
.6 تمیمی آمدی، عبدالواحد )1410ق(. غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتاب السالمی.
.7 جبلالعاملی، زینالدین )بیتا(. التنبیهات العلیة علی وظایف الصالة القلبیة، مشهد: مجمع البحوث السالمیة.
.8 جوادی آملی، عبدالله )1386(. تفسیر تسنیم، قم: مرکز نشر اسراء.
.9 حویزی، عبدعلی )1415ق(. تفسیر نور الثقلین، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
.10 خمینی، روحالله )1389(. شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
.11 راغب اصفهانی، حسینبنمحمد )1992م(. المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار العلمیة.
.12 شریف رضی، محمدبنحسین )1414ق(. نهجالبالغه، قم: هجرت.
.13 طباطبایی، سیدمحمدحسین )1374(. المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسالمی.
.14 طوسی، محمد )1414ق(. األمالی، تحقیق: موسسة البعثة، قم: دار الثقافة.
.15 طریحی، فخرالدین )1375(. مجمع البحرین، تهران: انتشارات کتابخانۀ سنایی.
.16 علوی، سیدمهدی )1392(. »مقایسۀ مفهوم قلب سلیم در فلسفۀ اشراق و عرفان اسالمی«، رسالۀ دکتری، دانشگاه تهران.
.17 علیبنالحسین ( 1387). صحیفۀ سجادیه، ترجمه: مهدی الهی قمشهای، قم: آیین دانش.
.18 فخر رازی، محمدبنعمر )1420ق(. مفاتیح الغیب )التفسیر الکبیر(، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
.19 فیض کاشانی، مالمحمدمحسن )1428ق(. المحجة البیضاء، قم: دفتر انتشارات اسالمی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀعلمیۀ قم.
.20 قمی، شعیببنعبدالله )1367(. سفینة البحار و مدینة الحکم و اآلثار، تهران: فراهانی.
.21 کرمی، فاطمهزهرا )1395(. »تحلیل معناشناختی و تفسیری قلب سلیم در قرآن کریم«، علوم قرآن و حدیث، شمارۀ ،20 صص .145-123
.22 کلینی، محمدبنیعقوب )1407ق(. الکافی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب السالمیة.
.23 متقی هندی، علیبنحسامالدین )1401ق(. کنز العمال فی سنن األقوال و األفعال، تحقیق: بکری حیانی و صفوة السقا، بیجا: مؤسسة الرسالة
24 مجلسی، محمدباقر )1403ق(. بحار األنوار الجامعة لدرر أخبار األئمة األطهار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی/ مؤسسة الوفاء.
.25 مصباح یزدی، محمدتقی )1387(. اخالق در قرآن، قم: انتشارات امیرالمؤمنین.
.26 مصطفوی، حسن )1360(. تفسیر روشن، تهران: مرکز نشر کتاب.
.27 مکارم شیرازی، ناصر )1374(. تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب السالمیة.
.28 نراقی، محمدمهدی )1388(. جامع السعادات، قم: هجرت.
.29 نوری، حسین )1408ق(. مستدرک الوسائل، تحقیق: موسسة آل البیت ، قم: موسسة آل البیت.
.30 ورام، مسعودبنعیسی )بیتا(. تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورام، بیروت: دار صعب
قرآن‌پژوهی روایی
دوره 1، شماره 2
پاییز 1404
صفحه 100-123