قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

تاریخ‌گذاری مصاحف کهن و چالش‌های انتساب آنها به عصر پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با بررسی تاریخچه متن مکتوب قرآن و ارزیابی روش‌های تاریخ‌گذاری مصاحف کهن در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان نسخه یا نسخه‌هایی از قرآن را به زمان حیات پیامبر گرامی اسلام(ص) نسبت داد. بررسی روایات و گزارش‌های تاریخی، مصاحف کهن و نتایج پژوهش‌های پیشین درباره‌ این مصاحف، نشان می‌دهد که هیچ نسخه‌ای از نسخه‌های کهن موجود از قرآن کریم را نمی‌توان به زمان حیات پیامبر اکرم(ص) منتسب دانست. با این حال، از این که مصاحف موجود اختلاف عمده‌ای با یکدیگر ندارند و اختلافات‌شان در موارد اندکی از حروف و تک‌واژه‌ها و در موارد بسیار نادر در حد چند عبارت کوتاه است، می‌توان دریافت که این مصاحف مسبوق به متون مکتوب و دقیق از مصاحفِ پیش از خود بوده‌اند. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و استناد به منابع تاریخی و نقوش قدیم عربی و ویژگی‌های مصاحف کهن، به این نتیجه رسیده که مصاحف کهنِ موجود، بازتاب‌دهنده صُحُفی هستند که در زمان پیامبر توسط کاتبان وحی نوشته می‌شده و در متن قرآن نیز بدان تصریح شده است. همچنین، با بررسی نتایج آزمایش‌های کربن ۱۴ و مقایسه مصاحف مختلف، می‌توان به این نتیجه رسید که مصاحف کهن با خط مایل، که موسوم به «خط حجازی» است، همگی متعلق به سده نخست هجری است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Dating Early Qurʾānic Manuscripts and the Challenges of Attributing Them to the Prophet’s Lifetime

نویسنده English

Mohammad Kazem Shaker
Professor, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study examines the history of the written Qur’anic text and evaluates methods for dating ancient manuscripts, aiming to answer whether any existing copy or copies of the Qur’an can be attributed to the lifetime of the Prophet Mohammad (PBUH). An examination of narratives and historical accounts, ancient manuscripts, and previous research on these manuscripts indicates that none of the existing early copies of the Qur’an can be reliably dated to the lifetime of the Prophet (PBUH). Nevertheless, the fact that the existing manuscripts exhibit no major discrepancies-with variations limited to a few letters, isolated words, and, in very rare cases, short phrases-suggests that these manuscripts are derived from earlier precise written texts. Utilizing a library-based research method and drawing on historical sources, early Arabic inscriptions, and the characteristics of ancient manuscripts, this study concludes that the existing early manuscripts reflect the ṣuḥuf (scrolls) that were written by the scribes of revelation during the Prophet’s lifetime, as explicitly mentioned in the Qur’anic text itself. Furthermore, by examining the results of radiocarbon dating (C-14) and comparing various manuscripts, it can be concluded that ancient manuscripts written in the slanted script, known as the "Ḥijāzī script", all date back to the first century AH.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān
Early Qurʾānic Manuscripts
Manuscript Dating
Dating Methods
Ḥijāzī Script
Radiocarbon (C14) Analysis
     قرآن کریم
     کتاب مقدس
1. ابن اثیر، علی (۱۹۹۴)؛ أسد الغابة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
2. ابن جزری، محمد (بی‌تا)؛ النشر فی القرائات العشر؛ بیروت، دارالکتب العلمیة.
3. ابن خلکان، احمد (بی‌تا)؛ وفیات الأعیان؛ بیروت: دار الفکر.
4. ابن عبد البر، یوسف (۱۹۹۲)؛ الإستیعاب؛  بیروت: دار الجیل.
5. ابن عساکر، علی (۱۴۱۵ق)؛ تاریخ مدینة دمشق؛ بیروت: دار الفکر.
6. ابن قتیبة، عبدالله؛ (۱۹۹۱)؛ تفسیر غریب القرآن؛ بیروت: مکتبة الهلال.
7. ابن منظور، محمد (۱۴۱۴ق)؛ لسان العرب؛ بیروت: دار صادر.
8. ابن ندیم، محمد (۱۹۷۷)؛ الفهرست؛ بیروت: دارالمعرفة.
9. ابوعبیدة، معمر (۱۳۸۱ق)؛ مجاز القرآن. قاهره: مکتبة الخانجی.
10. امیرمعزی، محمدعلی (۱۳۸۸ش)؛ «یک متن و تاریخی رمزآلود»؛ هفت آسمان. شماره ۴۲.
11. بازرگان، مهدی. (۱۳۶۷ش)؛ سیر تحول قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
12. جبوری، سهیلة (۱۹۷۷)؛ اصل الخط العربی و تطوره؛ بغداد: جامعة بغداد.
13. حوی، سعید (۲۰۰۳)؛ الأساس فی التفسیر. قاهره: دار السلام.
14. خطیب بغدادی، احمد (۱۹۸۳)؛ الجامع لأخلاق الروای و آداب السامع؛ ریاض: مکتبة المعارف.
15. دانی، عثمان بن سعید (۱۹۷۸)؛ المقنع فی رسم مصاحف الامصار. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة.
16. دروش، فرانسوا (۱۳۹۴ش)؛ قرآن‌های عصر اموی؛ ترجمه مرتضی کریمـی‌نیـا و آلاء وحیـدنیا، تهـران: هرمس.
17. رامیار، محمود (۱۳۶۲ش)؛ تاریخ قرآن؛ تهران: امیرکبیر.
18. سجستانی، ابوبکر (۲۰۰۲)؛ کتاب المصاحف؛ بیروت: الفاروق الحدیثة.
19. سیوطی، جلال الدین (۱۴۰۴ق)؛ الدر المنثور. قم: مکتبة آیت الله المرعشی النجفی.
20. شاکر، محمدکاظم (۱۴۰۳)؛ ادله قرآنی نگارش قرآن در عصر پیامبر(ص)، سراج منیر، شماره ۴۹، پاییز و زمستان.
21. شبر، عبدالله؛ (۱۹۸۶)؛ الجوهر الثمین؛ کویت: شرکة مکتبة الفین.
22. صادقی، بهنام و گودرزی، محسن (۱۴۰۰ش)؛ مصحف صنعاء ۱ و مسئلة خاستگاه قرآن؛ تهران: هرمس.
23. صنعانی، عبد الرزاق (۱۹۹۱)؛ تفسیر القرآن العزیز. بیروت: دار المعرفة.
24. صولی، محمدبن یحیی (۱۳۴۱ق)؛ ادب الکاتب؛ قاهره: المطبعة السلفیة
25. طبرسی، فضل؛ (۱۳۸۴)؛ مجمع  البیان؛ تهران: ناصر خسرو.
26. طبری، محمد (۱۴۱۲ق)؛ جامع البیان. بیروت: دارالمعرفة.
27. علی، جواد (۲۰۰۱)؛ المفصل؛ بیروت: دار الساقی.
28. عولمی، ربیع (۲۰۱۲)؛ الخط العربی، أصله و تاریخ تطوره.
29. فراهیدی، خلیل (بی‌تا)؛ العین؛ بیروت: دار و مکتبة الهلال.
30. فرید، امیر و مرادی سیرچی، فاطمه (۱۴۰۲ش)؛ «تأثیرات کوفیِ ایرانی (پیرآموز) بر شکل‌گیری اقالم سته». پیکره، ۱۲ (۳۱).
31. فضل الله، محمدحسین؛ (۱۹۹۸)؛ من وحی القرآن؛ بیروت: دار الملاک.
32. قدوری، غانم (۱۹۸۲)؛ رسم المصحف؛ بغداد: اللجنة الوطنیة.
33. قدوری، غانم (۱۹۸۶)؛ «موازنة بین رسم المصحف و النقوش العربی القدیمة»؛ المورد، دوره ۱۵، شماره ۴.
34. قرآنِ بیرمنگام (۲۰۱۵)؛. دانشگاه بیرمنگام.
35. قلقشندی، احمد (بی‌تا)؛ صبح الأعشی؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
36. قیدر، مریم و توکلی، مرتضی (۱۴۰۱ش)؛ «واکاوی آرای علمای رسم المصحف در مصاحف کهن: مطالعة موردی مصحف شماره 1 آستان قدس رضوی (مصحف منسوب به امام علی علیه السلام)»؛ مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۷۳، سال ۲۸.
37. کریمی‌نیا، مرتضی (۱۴۰۱ش)؛ راهنمای فارسی مصحف المشهد الرضوی؛ قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
38. کریمی‌نیا، مرتضی؛ «گزارش نشست علمی مصحف‌نگاری قرآنی در قرون نخست و تأثیر آن در شناخت ما از تاریخ قرآن»؛ https://www.riqh.ac.ir/post/58667
39. کریمی‌نیا، مرتضی (۱۳۹۷ش)؛ «قرآن ۱۲۰۰ در موزه آستانه حضرت معصومه(س)، قرآنی از عهد مأمون عباسی یا قرن پنجم هجری»؛ آینة پژوهش، سال ۲۹، شماره۴.
40. گنابادی، محمد (۱۹۸۸)؛ بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
41. لاهیجی، محمد (۱۳۷۳)؛ تفسیر شریف لاهیجی، تهران: داد.
42. ماتریدی، محمد (۲۰۰۵)؛ تأویلات أهل السنة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
43. ماتریدی، محمد؛ (۲۰۰۵)؛ تأویلات أهل السنة؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
44. مارکس، میشاییل (۱۳۹۱ش)؛ قرآن نخستین کتاب عربی/ گزارشی از یافته های باستان شناختی نمایشگاه جاده های عربستان؛ ماهنامه کتاب ماه دین، سال پانزدهم شماره 57 (پیاپی 177، تیر1391).
45. ماوردی، علی (بی‌تا)؛ النکت و العیون، بیروت: دار الکتب العلمیة.
46. مشهدی، میرزامحمد (۱۳۸۱)؛ کنز الدقائق؛ قم: دار الغدیر.
47. مصحف المشهد الرضوی، https://codexmashhad.com/
48. مقدسی حنبلی، مجیر  الدین (۲۰۱۱)؛ فتح الرحمن فی تفسیر القرآن؛ دمشق: دار النوادر.
49. منجد،‌ صلاح الدین (۱۹۷۹)؛ دراسات فی تاریخ الخط العربی؛ بیروت: دارالکتاب الجدید.
50. مولوی، جلال الدین (۱۳۹۳)؛ مثنوی معنوی؛ تهران: نشر ثالث.
51. مهدوی‌راد، محمدعلی و سهرابی، محمد (۱۴۰۱ش)؛ «خط مایل در مصاحف کهن (خاستگاه، گستره رواج، علت افول)»؛ پژوهش‌های قرآن وحدیث، سال ۵۵، شماره۲.
52. میبدی، رشید الدین (۱۳۷۱ش)؛ کشف الاسرار؛ تهران: امیرکبیر.
53. نامی، خلیل (۱۹۳۵)؛ اصل الخط العربی و تاریخ تطوره؛ قاهره: مطبعة بول باربیة حاره.
54. نقشبندی، ناصر (۱۹۷۴)؛ منشأ الخط العربی و تطوره؛ مجلة سومر، دوره۳، شماره۱.
55. نیل‌ساز، نصرت (۱۳۹۶ش)؛ «مروری بر مقالة نسخه‌های خطی قرآن - نوشته فرانسوا دروش»؛ آیینه پژوهش، شماره ۱۶۴؛ خرداد و تیر ۱۳۹۶ش.
56. نیل‌ساز، نصرت (۱۳۹۳ش)؛ مروری بر مقاله مسئله تاریخ‌گذاری قرآن‌های کهن- نوشته آدلف گروهمن؛ آینه پژوهش، ش۱۴۹-۱۵۰؛ آذر تا اسفند ۱۳۹۳ش.
57. وحیدنیا، آلاء (۱۳۹۷ش)؛ تاریخ‌گذاری مخطوطات قرآنی در پرتو روش‌های نوین علمی (آزمایش کربن ۱۴)؛ فصل‌نامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال۲، شماره۳ ، پاییز ۱۳۹۷.
58. ولفنسون، إسرائیل (۱۹۲۹)؛ تاریخ اللغات السامیة؛ چاپ اول، قاهره: مطبعة الاعتماد، چاپ اول.
58. Aghaeia, Ali and Marx, Michael; Carbon Dating of Seven Parchment Qurʾān Manuscripts and One Syriac Bible of the National Museum of Iran. Journal of Iran National Museum, Vol.2, No.1, Serial No.2, 2021.
59. Donner, Fred M.; “Some Early Arabic Inscriptions from Al-Ḥanākiyya, Saudi Arabia”; Journal of Near Eastern Studies. 43 (3), 1984.
60. Hawting, Gerald R. 1999,The Idea of Idolatry and the Emergence of Islam, university of CAMBRIDGE.
61.  Islamic Awareness; “Radiocarbon (Carbon-14) Dating Of The Manuscripts Of The Qur'ān”; Islamic Awareness
62.  J. R. Arnold & W. F. Libby, "Age Determination By Radiocarbon Content: Checks With Samples Of Known Age", Science, 1949, Volume 110.
63.  R. E. Taylor; Radiocarbon Dating: An Archaeological Perspective, 1987, Academic Press, Inc.: Orlando (FL).
64.  Al-Sharkawi, Muhammad; History and Development of the Arabic Language, London: Routledge, 2016.
65.  Van Putten, Marijn; “The Grace of God” as evidence for a written Uthmanic archetype: the importance of shared orthographic idiosyncrasies, London: Bulletin of SOAS, 82, 2, 2019.
66.  Versteegh, Kees; Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics, Leiden: Brill Academic, 2006-2009.
W. F. Libby, E. C. Anderson & J. R. Arnold, "Age Determination By Radiocarbon Content: World-Wide Assay Of Natural Radiocarbons", Science, 1949, Volume 109.