قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

نقش طرحواره‌های شناختی در تأویل مفاهیم قرآنی در روایات تفسیری شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مرتضی عرب 1
نفیسه امیری دوماری 2
1 استادیار الهیات و معارف اسلامی، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
2 استادیار و عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی بنت الهدی، جامعه المصطفی العالمیة، قم، ایران.
10.22034/nqr.2025.2064474.1035
چکیده
در فرایند تأویل مفاهیم قرآنی، ذهن مفسر صرفاً از روش‌های زبانی یا نقلی استفاده نمی‌کند، بلکه ساختارهای شناختی نیز در شکل‌گیری معنا نقش دارند. با این حال، در مطالعات تفسیری، کمتر به نقش این ساختارهای ذهنی، مانند طرحواره‌های شناختی، توجه شده است. مسأله اصلی این پژوهش آن است که چگونه طرحواره‌های شناختی بر تأویل مفاهیم انتزاعی قرآن در روایات تفسیری شیعه تأثیر می‌گذارند؟ این پژوهش نقش طرحواره‌های شناختی را در تأویل مفاهیم قرآنی در روایات تفسیری شیعه بررسی می‌کند. با استفاده از رویکرد کیفی و تحلیل محتوای روایات استخراج‌شده از منابع معتبر شیعی، مانند کافی، تفسیر قمی و تفسیر عیاشی، طرحواره‌های شناختی «نور»، «سفر»، «ظرف»، «نبرد» و «زایش» شناسایی و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند که این طرحواره‌ها مفاهیم انتزاعی قرآنی، مانند ولایت، هدایت و معرفت الهی، را ملموس می‌سازند، انسجام مفهومی تأویلات را در چارچوب الهیات شیعه تقویت می‌کنند و آن‌ها را با زمینه‌های فرهنگی و کلامی شیعه تعدیل می‌نمایند. تأویلات شیعی، با تأکید بر مرجعیت اهل بیت، از معنای ظاهری آیات متمایز شده و شبکه‌ای مفهومی منسجم ایجاد می‌کنند. این پژوهش با پیوند علوم شناختی و مطالعات اسلامی، چارچوبی نوین برای تحلیل فرآیندهای تفسیری ارائه می‌دهد و به درک عمیق‌تر نقش ذهن انسان در فهم متون دینی کمک می‌کند. دستاوردها این مطالعه شامل تقویت مطالعات میان‌رشته‌ای و ارائه ابزارهایی برای آموزش علوم دینی و گفت‌وگوی بین‌فرهنگی است.
کلیدواژه‌ها
طرحواره‌های شناختی'
'تفسیر قرآن'
'روایات شیعه'
'تفسیر شیعی'
'ولایت'
'آمیختگی مفهومی

عنوان مقاله English

The Role of Cognitive Schemas in the Ta’wīl of Qur’anic Concepts in Shīʿī Exegetical Narrations

نویسندگان English

Morteza Arab 1
Nafise Amiri Doomari 2
1 Assistant Professor of Theology and Islamic Studies, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Bint al-Huda Higher Education Complex, al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده English

In the process of ta’wīl (esoteric interpretation) of Qur’anic concepts, the exegete’s mind does not merely employ linguistic or tradition-based methods; rather, cognitive structures also play a role in shaping meaning. Nevertheless, in Qur’anic exegesis studies, little attention has been paid to the role of these mental structures-such as cognitive schemas. The main question of this research is: How do cognitive schemas influence the ta’wīl of abstract Qur’anic concepts in Shīʿī exegetical narrations? This study examines the role of cognitive schemas in the ta’wīl of Qur’anic concepts within Shīʿī exegetical traditions. Employing a qualitative approach and content analysis of narrations extracted from authoritative Shīʿī sources-such as al-Kāfī, Tafsīr al-Qummī, and Tafsīr al-ʿAyyāshī-the cognitive schemas of Light (nūr), Journey (safar), Container (ẓarf), Battle (nibār), and Birth (zāyish) were identified and analyzed. The findings indicate that these schemas render abstract Qur’anic concepts-such as wilāyah, divine guidance (hidāyah), and knowledge of God (maʿrifah)-tangible, enhance the conceptual coherence of ta’wīlāt within the framework of Shīʿī theology, and adapt them to Shīʿī cultural and theological contexts. Shīʿī ta’wīlāt, by emphasizing the authority of the Ahl al-Bayt (A.S.), distinguish themselves from the literal meanings of the verses and create a coherent conceptual network. By bridging cognitive science and Islamic studies, this research offers a novel framework for analyzing interpretive processes and contributes to a deeper understanding of the role of the human mind in comprehending religious texts. The outcomes of this study include the strengthening of interdisciplinary studies and the provision of tools for religious education and intercultural dialogue.

کلیدواژه‌ها English

Cognitive Schemas, Qur&‌‌‌‌rsquo
anic Exegesis (Tafsīr), Shīʿī Narrations, Shīʿī Exegesis, Wilāyah, Conceptual Blending
قرآن کریم.
1. ابن‌شهر آشوب، محمدبن‌علی (1376ق). مناقب آل ابی‌طالب، نجف: مکتبة الحیدریة.
2. بروجردی، سیدحسین (1399ق). جامع احادیث الشیعة، قم: مکتبة العلمیة.
3. حویزی، عبدعلی بن جمعه (1412ق). نورالثقلین. قم: موسسۀ اسماعیلیان.
4. شهبازی، علی‌اصغر؛ شیخی، علیرضا. (1400). تحلیل شناختی اقسام طرح‌واره‌های تصوّری امثال در نهج‌البلاغه، پژوهشنامۀ نهج‌البلاغه، شمارۀ 35، صص 19-35. Doi: 10.22084/nahj.2021.23986.2643
5. داودی، عارفه؛ جلالی کندری، سهیلا (1399). بررسی طرح‌واره­ای استعاره­های تقوا در خطبه­های نهج‌البلاغه بر مبنای مدل ایوانز و گرین، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شمارۀ 45، صص 91-125. Doi: 10.22051/tqh.2020.28771.2659
6. طباطبایی، سیدمحمدحسین (بی­تا). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات جامعة المدرسین.
7. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1415ق). مجمع البیان، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
8. طبری، محمدبن‌جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
9. طوسی، محمدبن‌حسن (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن، بی­جا: مکتب الاعلام الاسلامی.
10. صدرالدین شیرازی، م. (1383). تفسیر القرآن الکریم، قم: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
11. صفار، محمدبن‌حسن. (1404ق). بصائر الدرجات، تهران: منشورات اعلمی.
12. عیاشی، محمدبن‌مسعود. (1380ق). تفسیر عیاشی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة.
13. فرات، فرات‌بن‌ابراهیم کوفی. (1410ق). تفسیر فرات کوفی، تهران: موسسۀ چاپ و نشر وابسته به وزارت ارشاد.
14. فیض کاشانی، ملامحسن. (1416ق). الصافی، قم: موسسه هادی.
15. قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1404ق). تفسیر قمی، قم: دار الکتاب.
16. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
17. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
18. مشهدی، میرزامحمد (1419ق). المزار، قم: موسسه نشر اسلامی.
19. __________________ (1407ق). کنز الدقائق، قم: موسسه نشر اسلامی.
20. نصر، سیدحسین (2007). قرآن و معنویت اسلامی، مترجم: م. صبوری، تهران: حکمت.
21. Abdul-Raof, H. (2015). Qur’an Translation: Discourse, Texture and Exegesis. London: Routledge.
22. Al-Saadi, Q. (2020). Cognitive approaches to Qur’anic metaphor. Journal of Islamic Studies, 31(1), 77-92.
23. Barsalou, L. W. (1999). Perceptual symbol systems. Behavioral and Brain Sciences, 22(4), 577-660.
24. Bar-Asher, M. M. (1999). Scripture and Exegesis in Early Imāmī Shiism. Leiden: Brill; Jerusalem: Magnes Press.
25. Fauconnier, G., & Turner, M. (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities. New York: Basic Books.
26. Gibbs, R. W. (2006). Embodiment and Cognitive Science. Cambridge: Cambridge University Press.
27. Izutsu, T. (2002). Ethico-Religious Concepts in the Qur’an. Montreal: McGill-Queen’s University Press.
28. Johnson, M. (1999). Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. New York: Basic Books.
29. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
30. Lakoff, G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press.
31. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
32. Mir, M. (1991). Dictionary of Qur’anic Terms and Concepts. New York: Garland Publishing.
33. Newby, G. D. (2007). The Making of the Last Prophet: A Reconstruction of the Earliest Biography of Muhammad. Columbia: University of South Carolina Press.
34. Rahman, F. (1980). Major Themes of the Qur’an. Chicago: University of Chicago Press.
35. Rippin, A. (2006). The Blackwell Companion to the Qur’an. Oxford: Blackwell Publishing.
36. Saeed, A. (2006). Interpreting the Qur’an: Towards a Contemporary Approach. London: Routledge.
37. Slingerland, E. (2008). What Science Offers the Humanities: Integrating Body and Culture. Cambridge: Cambridge University Press.
38. Turner, M. (1996). The Literary Mind: The Origins of Thought and Language. Oxford: Oxford University Press.
39. Wensinck, A. J. (1986). The Muslim Creed: Its Genesis and Historical Development. London: Frank Cass.
40. Zlatev, J. (2007). Embodiment, language, and mimesis. In T. Ziemke, J. Zlatev, & R. M. Frank (Eds.), Body, Language, and Mind (Vol. 1, pp. 129-151). Berlin: Mouton de Gruyter.