قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

تحلیل قرآنی ـ روایی بر جایگاه عدالت در قصاص و بازتاب آن در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیئت‌علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه حضرت معصومه (سلام الله علیها)، قم، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد علوم حدیث؛ گرایش نهج‌البلاغه، دانشکده الهیات و حقوق، دانشگاه حضرت معصومه (سلام الله علیها)، قم، ایران.
3 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران.
چکیده
در قرآن کریم، آیاتی پیرامون موضوع «قصاص» وجود دارد که به‌طور کلی در سه دسته جای می‌گیرند: دستۀ اول آیات دال بر حرمت قتل و کشتن نفس، دستۀ دوم اشاره به تبعات منفی انسان‌کشی و عقوبت آن به‌‌منظور برحذر داشتن مردم از ارتکاب جرم، و دستۀ سوم بیان حکم هریک از انواع قتل عمد یا غیرعمد و پرداختن به بحث دیه و قصاص. خداوند متعال در تشریع قوانین مربوط به این‌ موضوع، تأکید ویژه‌ای بر رعایت «عدالت» نموده ‌است و اگرچه لفظ آن به‌طور صریح در هیچ‌کدام از آیات مرتبط مشاهده نمی‌شود، اما به دلالت التزامی می‌توان از ظرافت‌های موجود در چینش عبارات و نیز کاربست واژگان، چنین مفهومی را استنباط کرد. همچنین نهج‌البلاغه که دربردارندۀ سخنان امام علی(ع) است، به‌طور گسترده‌ای «عدالت» و لزوم اجرای کامل آن در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی را برجسته نموده ‌است. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با هدف تعیین جایگاه عدالت در مسئلۀ قصاص به‌‌نگارش درآمده است و یافته‌های آن نشان می‌دهد «عدالت» لزوماً به‌معنای «یکسانی و برابری» نیست. بر اساس قانون مجازات اسلامی، درصورتی‌که با قصاص مشابه، ضارب ضرر جانی بیش از آنچه که به شخص مقابل وارد کرده است ببیند، اجرای قصاص ممکن نبوده و به اخذ دیه از او اکتفا خواهد شد. همچنین، آنچه از مجموع عبارات قرآن و نهج‌البلاغه در این زمینه به‌دست می‌آید، تأکید شریعت بر اجرای دقیق عدالت در بحث قصاص و تبیین جوانب این هنجار اجتماعی است که تأثیرات فراوانی بر سلامت جامعه و حفظ امنیت پایدار آن خواهد داشت. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Qur’anic and Hadith-Based Analysis of the Role of Justice in Qiṣāṣ (Retribution) and Its Reflection in Iran’s Legal System

نویسندگان English

Mohammad Asdaqpour 1
Zohreh Kashani 2
Mohammad Javad Azad 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Hazrat-e Masoumeh University, Qom, Iran.
2 M.A. Student, Hadith Sciences in the Field of Nahj al-Balaghah, Faculty of Theology and Law, Hazrat-e Masoumeh University, Qom, Iran.
3 Graduate of M.A., Public Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.
چکیده English

The Holy Qur’an contains numerous verses addressing the ordinance of Qiṣāṣ (Retribution), which can be hermeneutically categorized into three primary classifications: The first comprises verses affirming the inviolability of life and the prohibition of unlawful killing; the second delineates the grave consequences of Homicide and its divinely ordained punishment as a deterrent; and the third expounds upon the juridical rulings for both intentional and unintentional Homicide, including the provisions for Diyah (Blood Money) and Qiṣāṣ. In its legislation, the Divine Lawgiver has placed paramount emphasis on the upholding of ʿAdl (Justice). While the specific term may not be explicitly mentioned in the pertinent verses, its principle is incontrovertibly inferred through implicit deduction from the nuanced composition and lexical precision of the text. Furthermore, Nahj al-Balāghah - the compendium of sermons, letters, and sayings of Imam ʿAlī (AS) - provides extensive exposition on the concept of ʿAdl, mandating its comprehensive application across all facets of individual and communal life. This study, employing a descriptive-analytical methodology, aims to delineate the position of Justice within the doctrine of Qiṣāṣ. Its findings posit that ʿAdl, in this context, is not synonymous with mere equality or uniformity. As per the Islamic Penal Code of Iran, if the execution of exact retribution would result in a disproportionate or greater physical harm to the perpetrator than that inflicted upon the victim, the application of Qiṣāṣ is impermissible, and the recourse is limited to the extraction of Diyah. The synthesis of Qur’anic and ʿAlid (from Nahj al-Balāghah) discourse on this matter underscores the Sharīʿah’s imperative for scrupulous adherence to Justice in Qiṣāṣ, elucidating the dimensions of this social norm which is fundamental to societal integrity and the preservation of enduring security.

کلیدواژه‌ها English

Justice (ʿAdl), Retribution (Qiṣāṣ), Homicide, Blood Money (Diyah), Qur&rsquo
an, Nahj al-Balāghah, Iran&rsquo
s Legal System
قرآن کریم، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی (1389). قم: امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). 
کتاب مقدس، ترجمه: قدیم (1995م). بی‌جا: ایلام. 
1. ابن‌اثیر، ابوالحسن على‌بن‌محمد شیبانى جزرى (1385ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر. 
2. ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی. 
3. ابن‌فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الأعلام الإسلامی. 
4. ابن‌میثم، میثم‌بن‌علی (1404ق). شرح نهج‌البلاغة، تهران: دفتر نشر الکتاب.
5. انصاریان، حسین (1398). تفسیر حکیم، قم: دار العرفان. 
6. بروجردی، مصطفی (1397). تفسیر شمس، قم: بوستان کتاب. 
7. تمیمی آمدى، عبدالواحدبن‌محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتاب الإسلامی.
8. جعفرى، یعقوب (1398). تفسیر کوثر، قم: هجرت.
9. جوادی آملی، عبدالله (1436ق). تسنیم فی تفسیر القرآن الکریم، قم: دار الإسراء.
10. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد (1376ق). الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، بیروت: دار العلم للملایین.
11. حر عاملى، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل ‌البیت(ع)‏.
12. حقى بروسوى، اسماعیل‌بن‌مصطفى (بی‌تا). تفسیر روح‌ البیان، بیروت: دار الفکر.
13. داستان، زهرا (1403). آموزش جامع حقوق جزا، تهران: مکتوب آخر. 
14. راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
15. رحمت‌ کاشانی، حامد (1404). قبلۀ کعبه‌زاد، قم: دفتر نشر معارف.
16. رضا، محمدرشید (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
17. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1387). تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
18. سید رضی، نهج‌البلاغه (1414ق). تحقیق: صبحی صالح، قم: دار الهجرة.
19. سید رضی، نهج‌البلاغه (1388). ترجمه: علی‌اکبر میرزایی، قم: عصر غیبت.
18. طالقانى، محمود (1362). پرتوى از قرآن، تهران: شرکت سهامى انتشار.
19. طباطبایى، محمدحسین (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن، جلد 1، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 
20. طباطبایى، محمدحسین (1394ق). المیزان فی تفسیر القرآن، جلد 5، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 
21. طبرسى، فضل‌بن‌حسن (1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة. 
22. طبری، محمدبن‌جریر (۱۴۱۳ق). تاریخ الطبری. بیروت: مؤسسة عزالدین.
23. علیان، عیسی؛ فاکر میبدی، محمد (1397). «تناسب جرم و مجازات بر اساس آیات قصاص»، مطالعات تفسیری، شمارۀ 36، صص29-46، 20.1001.1.22287256.1397.9.36.2.2 DOR:.
24. عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة.
25. غفوری، احمد (1400). شرح آزمونی قانون مجازات اسلامی، تهران: آریاداد. 
26. فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد (1409ق). کتاب العین، قم: هجرت.
27. فضل‌الله، محمدحسین (1439ق). من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک. 
28. قرائتى، محسن (1388). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن.
29. قزوینی، عبدالکریم بن محمدیحیی (1371). بقاء و زوال دولت در کلمات سیاسی امیرمؤمنان(ع)، تصحیح: رسول جعفریان، قم: کتابخانۀ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
30. کامفر، بهداد (1403). دورۀ پیشرفتۀ حقوق جزا عمومی و اختصاصی، تهران: اندیشۀ نوین پژوهش.
31. مؤید، یحیی‌بن‌حمزة (1424ق). الدیباج الوضی، صنعا: مؤسسة الإمام زیدبن‌علی الثقافیة. 
32. مجلسی، محمدباقر (1408ق). شرح نهج‌البلاغة المقتطف من بحار الأنوار، تنظیم: علی انصاریان، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی؛ مؤسسة الطبع و النشر.
33. مطهری، مرتضی (1379). سیری در نهج‌البلاغه، تهران: صدرا. 
34. مغنیه، محمدجواد (1386). تفسیر کاشف، ترجمه: موسی دانش، قم: بوستان کتاب. 
35. مکارم شیرازی، ناصر (1375). پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
36. مکارم شیرازى، ناصر (1380). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
37. موسوی، عباس‌علی (1418ق). شرح نهج‌البلاغة، بیروت: دار الرسول الأکرم(ص). 
38. نوری، حمیدرضا (1394). «بررسی آیات قصاص و وجوه حیات‌بخشی آن»، مطالعات تفسیری، شمارۀ 21، صص7-28، 20.1001.1.22287256.1394.6.21.1.0 DOR:.
39. هاشمی علی‌آبادی، سیداحمد؛ حسن‌زاده، محمدجواد (1400). «بررسی اخلاقی فضیلت عدالت در آیات الاحکام با رویکرد تحلیل اخلاقی آیات قصاص»، اخلاق وحیانی، شمارۀ 20، صص169-197، DOI: 10.22034/ethics.2021.135386 .
40. وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به نشانی www.rc.majlis.ir.