Foundational Principles of Qur’anic Interpretation in Nahj al-Balāghah: Textual Authenticity and Semantic Indication
Document Type : Original Article
Authors
1
Level Four Comparative Interpretation, Imam Hassan Mojtaba (AS) Seminary Higher Education Institute, Tehran, Iran.
2
Member of faculty of Shahid Mahalati University, Qom. Iran.
3
Graduate of Quran and Hadith Sciences, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
Abstract
Achieving a precise understanding of the divine intent and discerning the meanings of Quranic verses necessitate a profound knowledge of exegetical preliminaries as well as the analytical establishment and consolidation of their foundational principles. Quranic exegetes, prior to or at the outset of their interpretive engagement, typically undertake an examination of these underlying assumptions that shape their hermeneutical orientation. The foundations of Quranic exegesis refer to the fundamental theological and epistemological premises that govern interpretation and are generally divided into two principal categories: the transmissional foundations (mabānī ṣudūrī) and the significational foundations (mabānī dalālī). The transmissional foundations pertain to the divine origin, authenticity, and revelatory issuance of the Quranic text, affirming its direct derivation from God. These include: the outward (ẓāhir) and inward (bāṭin) dimensions of the Quran; the potential of the Quran to disclose the knowledge of past and future realities; the divine nature of its words and meanings; the manifestation of divine knowledge within the text; and the eternal, miraculous inimitability of the Quran. The significational foundations, in contrast, concern the mechanisms through which the Quranic text conveys meaning and establish the epistemic framework for comprehending the Divine will. These include: the intelligibility of Quranic language; the epistemic validity of its apparent meanings; the semantic structure and multi-layered hermeneutical depth of the text; the coherence and interconnectedness of the verses; and the comprehensiveness and unity of the Quranic discourse. This study examines these transmissional and significational foundations of Quranic interpretation as reflected in Nahj al-Balāghah, identifying instances of such principles in the words of Amīr al-Muʾminīn ʿAlī (AS). Employing a discovery-explanatory methodology and library-based research design, the study demonstrates that several of these interpretive foundations are explicitly or implicitly articulated within the sermons, letters, and aphorisms of Nahj al-Balāghah. In essence, every hermeneutically effective element or principle-whether related to the divine origin and revelation of the Quran or to the textual and semantic structure of its verses-can be extracted and rationally inferred from the discourses of Imam ʿAlī (AS), thus offering a profound model for contemporary Quranic hermeneutics.
Keywords
قرآن کریم، ترجمه: مکارم شیرازی.
نهجالبلاغه (1383). ترجمه: محمد دشتی، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
1. ابنابیالحدید (1387). شرح نهجالبلاغة لابنابىالحدید، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهرة: دار إحیاء الکتب العربیة.
2. ابنفارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
3. ابنعاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
4. ابنمنظور، محمدبنمکرم (1414ق). لسان العرب، تحقیق: جمالالدین میردامادی، بیروت: دار الفکر.
5. اسکندرلو، محمدجواد (1390). اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
6. انوری، حسن؛ اخیانی، جمیله (1381). فرهنگ بزرگ سخن، بیجا: سخن.
7. بازرگان، مهدى (۱۳۷۷). آخرت و خدا هدف رسالت انبیا، بیجا: مؤسسۀ رسا.
8. بیدهندی، رقیه؛ خامهگر، محمد (1401). کشف استدلالی غرض سورههای احقاف، محمد، فتح و حجرات، اراک: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
9. پوررستمی، حامد (1392). مبانی فهم و تفسیر قرآن با تکیه بر آموزههای نهجالبلاغه، تهران: دانشگاه تهران.
10. جوانآراسته، حسین (بیتا). علوم قرآنی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. قم: نمایندگی ولی فقیه، پژوهشکدۀ تحقیقات اسلامی.
11. حر عاملى، محمدبنحسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق: عبدالرحیم ربانى شیرازى، بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
12. خامهگر، محمد (1396). اصول و قواعد کشف استدلالی غرض سورههای قرآن، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشکدۀ اسلام تمدنی.
13. خامهگر، محمد (1386). ساختار هندسی سورههای قرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
14. خلیلپور، علی (1401). «بررسی تطبیقی جامعیت موضوعی قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی و علامه جوادی آملی»، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، شمارۀ 19، صص119-136.
15. خویی، ابوالقاسم (1400ق). البیان فى تفسیر القرآن، قم: المطبعة العلمیة.
16. دهخدا، علیاکبر (۱۳۷۳). لغتنامه، زیر نظر: جعفر شهیدی، محمد معین، گروهی از نویسندگان، تهران: روزنه.
17. ذهبى، محمدحسین (۱۳۸۱ق). التفسیر و المفسرون، قاهره: دار الکتب الحدیثة.
18. راغب اصفهانی، محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
19. راغب اصفهانى، محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن، بیجا: دفتر نشر الکتاب.
20. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1382). درسنامۀ روشها و گرایشهای تفسیری قرآن، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
21. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1392). درسنامۀ مبانی و قواعد تفسیر، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
22. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1387). منطق تفسیر قرآن (1)، قم: جامعة المصطفی العالمیة.
23. روحی دهکردی، احسان؛ تجری، محمدعلی (1394). «اصطلاحشناسی مبانی تفسیر»، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ 4، صص94-117.
24. سیوطى، جلالالدین عبدالرحمن (1407ق). الإتقان فى علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
25. شاکر، محمدکاظم (1389). «ظاهر و باطن قرآن»، صحیفۀ مبین، شمارۀ 26، صص82-116.
26. شاکر، محمدکاظم (۱۳۸۲). مبانی و روشهای تفسیری، قم: جامعة المصطفى(ص) العالمیة.
27. شریعتینیاسر، حامد؛ معارف، مجید (1395). «اصول و روشهای تفسیر قرآن در نهجالبلاغه»، پژوهشنامۀ نهجالبلاغه، شمارۀ 13، صص1-24، DOI: 10.22084/nahj.2016.1468.
28. شهابی، محمود (1392). رهبر خرد، بیجا: عصمت.
29. طباطبایى، سیدمحمدحسین (۱۳۷۹). المیزان فى تفسیر القرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
30. طریحی، فخرالدینبنمحمد (1375). مجمع البحرین، تحقیق: احمد حسینى اشکورى، تهران: مرتضوی.
31. طیبحسینی، سیدمحمود (1382). دایرةالمعارف قرآن کریم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم: بوستان کتاب.
32. طیبحسینی، سیدمحمود و همکاران (1397). تفسیرشناسی (مبانی، منابع، قواعد، روشها و گرایشها)، بیجا: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
33. عمید زنجانى، عباسعلى (1367). مبانی و روشهای تفسیر قرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
34. فاضل لنکرانی، محمد (1381). مقدمات بنیادین علم تفسیر، تهران: بنیاد قرآن.
35. فائز، قاسم (1403). ترجمهپژوهی قرآن کریم، تحقیق: مریم گوهری، تهران: دانشگاه تهران.
36. فقهیزاده، عبدالهادی (1391). درآمدی بر تفسیر قرآن کریم (اصول و مقدمات)، تهران: تلاوت.
37. کلانتری، ابراهیم (1382). «ظهر و بطن قرآن کریم»، قبسات، شمارۀ 29، صص249-266.
38. مرادی، محمد (1382). امام علی(ع) و قرآن، تهران: هستینما.
39. معین، محمد (1383). فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر.
40. ملیحی، سیدمصطفی؛ حسینی، سیدعبدالرحیم (1398). «تحلیل نظریههای مطرح پیرامون حجیت ظواهر قرآن در دانش اصول»، پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 24، صص183-201، DOR: 20.1001.1.20080417.1398.12.24.8.2.
41. مؤدب، سیدرضا (1403). اعجاز قرآن، قم: مرکز نشر المصطفی.
42. مؤدب، سیدرضا (1386). مبانی تفسیر قرآن، قم: دانشگاه قم.
43. هادوی تهرانی، مهدی (1385). مبانی کلامی اجتهاد در برداشت از قرآن کریم، قم: خانۀ خرد.
نهجالبلاغه (1383). ترجمه: محمد دشتی، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
1. ابنابیالحدید (1387). شرح نهجالبلاغة لابنابىالحدید، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهرة: دار إحیاء الکتب العربیة.
2. ابنفارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
3. ابنعاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
4. ابنمنظور، محمدبنمکرم (1414ق). لسان العرب، تحقیق: جمالالدین میردامادی، بیروت: دار الفکر.
5. اسکندرلو، محمدجواد (1390). اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی.
6. انوری، حسن؛ اخیانی، جمیله (1381). فرهنگ بزرگ سخن، بیجا: سخن.
7. بازرگان، مهدى (۱۳۷۷). آخرت و خدا هدف رسالت انبیا، بیجا: مؤسسۀ رسا.
8. بیدهندی، رقیه؛ خامهگر، محمد (1401). کشف استدلالی غرض سورههای احقاف، محمد، فتح و حجرات، اراک: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
9. پوررستمی، حامد (1392). مبانی فهم و تفسیر قرآن با تکیه بر آموزههای نهجالبلاغه، تهران: دانشگاه تهران.
10. جوانآراسته، حسین (بیتا). علوم قرآنی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. قم: نمایندگی ولی فقیه، پژوهشکدۀ تحقیقات اسلامی.
11. حر عاملى، محمدبنحسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق: عبدالرحیم ربانى شیرازى، بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
12. خامهگر، محمد (1396). اصول و قواعد کشف استدلالی غرض سورههای قرآن، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشکدۀ اسلام تمدنی.
13. خامهگر، محمد (1386). ساختار هندسی سورههای قرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
14. خلیلپور، علی (1401). «بررسی تطبیقی جامعیت موضوعی قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی و علامه جوادی آملی»، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، شمارۀ 19، صص119-136.
15. خویی، ابوالقاسم (1400ق). البیان فى تفسیر القرآن، قم: المطبعة العلمیة.
16. دهخدا، علیاکبر (۱۳۷۳). لغتنامه، زیر نظر: جعفر شهیدی، محمد معین، گروهی از نویسندگان، تهران: روزنه.
17. ذهبى، محمدحسین (۱۳۸۱ق). التفسیر و المفسرون، قاهره: دار الکتب الحدیثة.
18. راغب اصفهانی، محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
19. راغب اصفهانى، محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن، بیجا: دفتر نشر الکتاب.
20. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1382). درسنامۀ روشها و گرایشهای تفسیری قرآن، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
21. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1392). درسنامۀ مبانی و قواعد تفسیر، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
22. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1387). منطق تفسیر قرآن (1)، قم: جامعة المصطفی العالمیة.
23. روحی دهکردی، احسان؛ تجری، محمدعلی (1394). «اصطلاحشناسی مبانی تفسیر»، پژوهشهای قرآنی، شمارۀ 4، صص94-117.
24. سیوطى، جلالالدین عبدالرحمن (1407ق). الإتقان فى علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
25. شاکر، محمدکاظم (1389). «ظاهر و باطن قرآن»، صحیفۀ مبین، شمارۀ 26، صص82-116.
26. شاکر، محمدکاظم (۱۳۸۲). مبانی و روشهای تفسیری، قم: جامعة المصطفى(ص) العالمیة.
27. شریعتینیاسر، حامد؛ معارف، مجید (1395). «اصول و روشهای تفسیر قرآن در نهجالبلاغه»، پژوهشنامۀ نهجالبلاغه، شمارۀ 13، صص1-24، DOI: 10.22084/nahj.2016.1468.
28. شهابی، محمود (1392). رهبر خرد، بیجا: عصمت.
29. طباطبایى، سیدمحمدحسین (۱۳۷۹). المیزان فى تفسیر القرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
30. طریحی، فخرالدینبنمحمد (1375). مجمع البحرین، تحقیق: احمد حسینى اشکورى، تهران: مرتضوی.
31. طیبحسینی، سیدمحمود (1382). دایرةالمعارف قرآن کریم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم: بوستان کتاب.
32. طیبحسینی، سیدمحمود و همکاران (1397). تفسیرشناسی (مبانی، منابع، قواعد، روشها و گرایشها)، بیجا: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
33. عمید زنجانى، عباسعلى (1367). مبانی و روشهای تفسیر قرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
34. فاضل لنکرانی، محمد (1381). مقدمات بنیادین علم تفسیر، تهران: بنیاد قرآن.
35. فائز، قاسم (1403). ترجمهپژوهی قرآن کریم، تحقیق: مریم گوهری، تهران: دانشگاه تهران.
36. فقهیزاده، عبدالهادی (1391). درآمدی بر تفسیر قرآن کریم (اصول و مقدمات)، تهران: تلاوت.
37. کلانتری، ابراهیم (1382). «ظهر و بطن قرآن کریم»، قبسات، شمارۀ 29، صص249-266.
38. مرادی، محمد (1382). امام علی(ع) و قرآن، تهران: هستینما.
39. معین، محمد (1383). فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر.
40. ملیحی، سیدمصطفی؛ حسینی، سیدعبدالرحیم (1398). «تحلیل نظریههای مطرح پیرامون حجیت ظواهر قرآن در دانش اصول»، پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 24، صص183-201، DOR: 20.1001.1.20080417.1398.12.24.8.2.
41. مؤدب، سیدرضا (1403). اعجاز قرآن، قم: مرکز نشر المصطفی.
42. مؤدب، سیدرضا (1386). مبانی تفسیر قرآن، قم: دانشگاه قم.
43. هادوی تهرانی، مهدی (1385). مبانی کلامی اجتهاد در برداشت از قرآن کریم، قم: خانۀ خرد.
