قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

نقد و بررسی آراء فخر رازی، ثعلبی و میبدی دربارۀ آیۀ تعلق خواست انسان به مشیت الهی (تکویر: 29) بر اساس روایات تفسیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار و عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، بابل، ایران.
چکیده
مسئلۀ اختیار و نسبت آن با ارادۀ الهی، از مهم‌ترین مباحث کلامی و تفسیری در اندیشۀ اسلامی است. در این میان، دو رویکرد جبر و تفویض، به‌عنوان دو قرائت افراطی از نسبت ارادۀ انسان و مشیت الهی مطرح شده‌اند. آیۀ ۲۹ سورۀ تکویر (وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ)، از جمله آیاتی است که به‌سبب ظرفیت‌های تفسیری خود، زمینۀ برداشت‌های متفاوتی را در این زمینه فراهم کرده است. برخی مفسران، از جمله ثعلبی، میبدی و فخر رازی، با تأکید بر وابستگی ارادۀ انسان به مشیت الهی، تفسیری ارائه کرده‌اند که در برخی تقریرها، به برداشت‌های جبرگرایانه نزدیک می‌شود. در مقابل، تحلیل دقیق دلالت آیه، سیاق آن و مجموعۀ آموزه‌های قرآنی دربارۀ اختیار و مسئولیت انسان، نشان می‌دهد که مفاد آیه را می‌توان ناظر به نفی استقلال انسان از خداوند، بدون نفی اختیار و مسئولیت او دانست. پژوهش حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر آیات قرآن، روایات تفسیری و بررسی دیدگاه‌های تفسیری ثعلبی، میبدی و فخر رازی، به تحلیل انتقادی برداشت‌های تفسیری پیرامون این آیه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روایات تفسیری ذیل آیه، در اصل بر وابستگی ارادۀ انسان به مشیت الهی و نفی تفویض دلالت دارند، اما تبدیل این معنا به نفی اختیار انسانی، نیازمند استدلال افزون‌تری است. بر اساس نظریۀ «امر بین الأمرین»، ارادۀ انسان، در طول ارادۀ الهی و در چارچوب مشیت او تحقق می‌یابد؛ از این‌ رو، انسان در افعال خود، مختار و مسئول است؛ در عین آنکه قدرت و اختیار او، وابسته به فیض و ارادۀ الهی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Critical Examination of the Views of Fakhr al-Rāzī, Thaʿlabi, and Meyboudi on the Verse Concerning Human Will's Dependence on Divine Volition (al-Takwir: 29) Based on Exegetical Traditions

نویسنده English

Hadi Razaghi Harekandehe
Associate Professor, Department of Islamic Teachings, Babol Noshirvani University of Technology, Babol, Iran.
چکیده English

The question of free will and its relationship to divine volition represents one of the most significant theological and exegetical debates in Islamic thought. Within this discourse, two extreme positions - determinism (jabr) and absolute libertarianism (tafwiḍh) - have emerged as polarizing readings concerning the relationship between human will and divine volition. Verse 29 of Sūrat al-Takwir ("And you do not will except that God, the Lord of the worlds, wills") is among those verses that, due to its interpretive capacities, has given rise to various interpretations in this regard. Certain exegetes, including Thaʿlabī, Meyboudi, and Fakhr al-Rāzī, emphasizing the dependence of human will upon divine volition, have advanced interpretations that in some formulations tend toward determinist readings. In contrast, a meticulous analysis of the verse's indicatory meaning (dalālah), its context (siyāq), and the collective Quranic teachings concerning human agency and responsibility demonstrates that the purport of the verse can be understood as negating human independence from God without, however, negating human free will and accountability. The present study, employing a descriptive-analytical method and drawing upon Quranic verses, exegetical traditions (riwāyat), and a critical examination of the interpretive perspectives of Thaʿlabī, Meyboudi, and Fakhr al-Rāzi, undertakes a critical analysis of the interpretations surrounding this verse. The findings of this research indicate that the exegetical traditions pertaining to the verse fundamentally support the dependence of human will on divine volition and negate absolute libertarianism (tafwīḍ). However, transforming this meaning into a denial of human free will requires further argumentation. According to the doctrine of al-amr bayn al-amrayn (the position between the two extremes), human will is realized subordinately to divine will and within the framework of His volition. Accordingly, human beings remain free and responsible for their actions, while their power and agency are ultimately dependent upon divine grace and volition.

کلیدواژه‌ها English

al-Takwir/29
Divine Volition (Mashīʾah)
Human Will
Determinism and Free Will
Exegetical Traditions
قرآن کریم.
1.      آلوسی، شهاب‌الدین سیدمحمود (1417ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمدحسین العرب، بیروت: دار الفکر.
2.     ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید‌بن‌هبةالله (1418ق). شرح نهج البلاغة، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
3.     ابن‌اثیر، عزالدین علی‌بن‌محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الصادر.
4.     ابن‌بابویه قمی، محمدبن‌علی (1380). عیون اخبار الرضا G، ترجمه: علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الاسلامی.
5.     ابن‌عاشور، محمدبن‌طاهر (1417ق). التحریر و التنویر، تونس: دار بوسلامة للنشر و التوزیع.
6.     ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم (1406ق). تأویل مختلف الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة.
7.     ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1408ق). لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
8.     تفتازانی، سعدالدین (1412ق). شرح المقاصد، قم: الشریف الرضی.
9.     ثعلبی، ابواسحاق احمد (1422ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، تحقیق: ابومحمدبن‌عاشور، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
10.   ذهبی، محمدبن‌احمد (1406ق). سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة.
11.    ـــــــــــــــــــــــ (1407ق). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ترجمه: علی محمد البجاوی، بیروت: بی‌نا.
12.   رازی، محمدبن‌عمر (1421ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
13.   راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: عدنان داوودی، بیروت: دار الشامیة.
14.   سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1363). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تهران: امیرکبیر.
15.   صادقی تهرانی، محمد (1365). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم: فرهنگ اسلامی.
16.   طباطبایی، سیدمحمدحسین (1348). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدجواد حجتی کرمانی، قم: دار العلم.
17.   ـــــــــــــــــــــــــــــ (1400). نهایة الحکمة، قم: بوستان کتاب.
18.   طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1406ق). مجمع البیان لعلوم القرآن، تحقیق: محلاتی، قم: اسوه.
19.   طبری، محمدبن‌جریر (1408ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
20.  طوسی، محمدبن‌حسن (1402ق). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
21.   قرطبی، محمدبن‌احمد (1985). الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
22.  کلینی، محمدبن‌یعقوب (1388ق). الکافی، ترجمه: علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
23.  متقی هندی، علی‌بن‌حسام‌الدین (1405ق). کنز العمال، تحقیق: صفوة السقاء، بیروت: مؤسسة الرسالة.
24.  مصطفوی، حسن (1371). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
25.  مفید، محمدبن‌محمدبن‌نعمان (1413ق). أوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
26.  مقاتل‌بن‌سلیمان، ابوالحسن (1423ق). تفسیر مقاتل، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
27.  مکارم شیرازی، ناصر (1370). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
28.  ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
29.  موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1419ق). الطلب و الإرادة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
30.  میبدی، رشیدالدین ابوالفضل (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران: امیرکبیر.