قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

تحلیل قرآنی ـ روایی مرگ و حیات مجدد گروهی از بنی‌اسرائیل در آیۀ 243 سورۀ بقره با تأکید بر نقد دیدگاه محمد عبده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه قرآن‌پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
2 طلبه سطح چهار ، گرایش تفسیر تطبیقی، موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران، قم، ایران.
چکیده
خدای متعال در قرآن، رسول خود را از سرگذشت پیشینیان آگاه می‌کند و آن را مایۀ عبرت بندگان خود می‌داند. در آیۀ 243 سورۀ بقره، سرگذشت گروهی از بنی‌اسرائیل را بیان کرده و از مرگ و حیات دوبارۀ آن‌ها سخن گفته است. توجه به تفاسیر، روشن می‌کند که دانشمندان در تفسیر این آیه اختلاف دارند. برخی از مفسران در دورۀ معاصر و در رأس آنان عبده در تفسیر المنار، برخلاف اکثر قریب به اتفاق مفسران، به غیرواقعی بودن بعضی قصه‌های قرآن نظر داده‌اند. یکی از این قصه‌ها، میراندن هزاران نفر از بنی‌اسرائیل و احیای دوباره در آیۀ 243 سورۀ بقره است. عبده با انکار مرگ و احیای جسمانی و حقیقی قوم مورد اشاره که در روایات تفسیری بیان شده، آیۀ یادشده را تمثیلی از سلطه‌پذیری و پذیرش سلطۀ فرهنگی یک ملت و جامعه در برابر دشمن و احیای آن‌ها را نمادی از احیای آن ملت توسط مصلح الهی دانسته است. مقالۀ حاضر رویکرد روایی داشته و به روش توصیف و تحلیل، با هدف ارزیابی دیدگاه عبده در صدد پاسخ به این سؤال است که قصۀ مورد اشاره در آیۀ یاد شده، واقعی یا غیرواقعی است؟ در این مقاله، ظهور درونی آیه، سیاق آیات، دلالت صریح الفاظ، امکان مرگ و حیات در دنیا و واقعی بودن سایر قصص قرآن، واقعی بودن این قصه را تقویت کرد. روایات فریقین، با وجود ضعف سندی، استفاضه در محتوا دارند و به‌طور اجمالی، داستان مرگ و حیات گروهی از مردم در گذشته را نقل کرده‌اند. بنابراین حاصل پژوهش، تأیید دیدگاه واقعی بودن قصه یاد شده و دفاع از کلیت روایات ـ و نه جزئیات آن‌ها ـ است و می‌توان دیدگاه عبده را نیز به‌عنوان پیام آیه و عبرت از داستان واقعی دانست که کسی را توان مقابله با قدرت خدا نیست و نمی‌توان با فرار، خود را از مرگ نجات داد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Quranic-Narrative Analysis of the Death and Revivification of a Group of the Children of Israel in Verse 243 of Sūrat al-Baqarah, with Emphasis on a Critical Examination of Mohammad ʿAbduh's Viewpoint

نویسندگان English

Seyyed Mahmoud Tayyeb Hoseini 1
Akram Sarvvand 2
1 Full Professor, Department of the Quranic Studies, Research Institute of Hawzeh and University, Qom, Iran.
2 Fourth-level seminary student (Level 4), specializing in Comparative Exegesis (Tafsir), at the Masumieh Women's Seminary Institute of Higher Education, Qom, Iran.
چکیده English

In the Quran, God Almighty informs His Messenger of the history of past nations and presents it as a lesson for His servants. In verse 243 of Sūrat al-Baqarah, He recounts the story of a group of the Children of Israel and speaks of their death and restoration to life. A review of the exegetical works reveals that scholars have differed in their interpretation of this verse. Some contemporary commentators, foremost among whom is Moḥammad ʿAbduh in his exegesis Al-Manār, have regarded certain Quranic narratives as non-factual, in c‌‌-ontrast to the overwhelming majority of exegetes. One such narrative is the killing of thousands of the Children of Israel and their revivification mentioned in verse 243 of al-Baqarah. By denying the physical and literal death and resurrection of the people in question -as reported in the exegetical traditions (āthār) -ʿAbduh interprets the verse as an allegory of subjugation and acceptance of cultural domination by a nation and society in the face of an enemy, and their revival as a symbol of that nation's restoration by a divine reformer. The present article adopts a narrative-based approach and, employing a descriptive-analytical method, aims to evaluate ʿAbduh's perspective by addressing the question of whether the story in question is factual or non-factual. The internal evidence of the verse, the contextual flow (siyāq) of the surrounding verses, the explicit denotation of its wording, the theological possibility of death and revivification in this world, and the factual nature of other Quranic narratives - all support the historicity of this story. The narrations transmitted by both Sunni and Shīʿa traditions, despite some weakness in their chains of transmission (sanad), possess sufficient frequency in content (istifāḍah) and briefly recount the story of the death and life of a group of people in the past. The findings of this research thus affirm the factual nature of the aforementioned story and endorse the general purport of the narratives -though not their specific details. Moreover, ʿAbduh's interpretive perspective can be appreciated as one possible "message" (maqṣad) of the verse and a moral lesson drawn from a true historical event: namely, that no one can withstand the power of God, nor can one escape death by flight.

کلیدواژه‌ها English

Revivification in this World
Verse 243 of al-Baqarah
Historicity of Quranic Narratives
Mohammad ʿAbduh
Allegorical Interpretation
Narrative-based Approach
قرآن کریم
1.      ابن‌ابی‌حاتم، ابن‌ادریس (بی‌تا). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: اسعد محمد طیب، بی‌جا: مکتبة نزار المصطفی الباز.
2.     ابن‌عاشور، محمد (1393ق). التحریر و التنویر، تونس: الدار التونسی للنشر.
3.     ابن‌عربی، محیی‌الدین (1422ق). تفسیر ابن‌عربی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
4.     اسلامی، هاشم (1375). «اوج‌ها و فرودهای تفسیر المنار»، پژوهش‌های قرآنی، سال 2، شمارۀ 7و8.
5.     بیات، محمدحسین (1397). «تحلیل انتقادی آرای منکران وجود اعجاز در داستان‌های قرآن با تأکید بر اندیشۀ آیت‌الله جوادی»، سراج منیر، سال 9، شمارۀ 33، صص7-36.
6.     جوادی آملی، عبدالله (1388). تسنیم، تحقیق: علی اسلامی، چاپ هشتم، قم: اسراء.
7.     _____________ (1387). تسنیم، تحقیق: سعید بندعلی، چاپ دوم، قم: اسراء.
8.     _____________ (1389). تسنیم، تحقیق: احمد قدسی، چاپ پنجم، قم: اسراء.
9.     حسینی زیدی، سیدابوالقاسم؛ عبادی، مهدی (1398). «بررسی مبانی نظریۀ تفسیر تمثیلی»، مشکات، سال 38، شمارۀ 142، صص101-120.
10.   حسینی (ژرفا)، سیدابوالقاسم (1395). «واقع‌نمایی نماد و تمثیل در قصه‌های قرآن کریم»، الهیات هنر، شمارۀ 4، صص65-100.
11.    حلی، تقی‌الدین الحسن‌بن‌علی‌بن‌داود (بی‌تا). الرجال، تحقیق: سیدبحرالعلوم، بی‌جا: منشورات الشریف الرضی.
12.   حلى، سیدبن‌طاووس (1411ق). مهج الدعوات و منهج العبادات‌، قم: دار الذخائر.
13.   خوشخو، مریم و تقدسی، زینب (1395). «مبانی، روش و گرایش تفسیر تسنیم»، سراج منیر، سال 7، شمارۀ 25، صص27-52.
14.   ربانی گلپایگانی، علی (1383). هرمونوتیک منطق فهم دین، قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیه.
15.   ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر (1389). «بررسی روش‌شناسی تفسیر المنار در نگاه مهم‌ترین مفسر شیعی معاصر؛ علامه طباطبایی». فصلنامه شیعه‌شناسی، سال 8، شمارۀ 31، صص165-188.
16.   رجبی، محمود (1387)، روش تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
17.   رشیدرضا، محمد (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة للطباعة و النشر.
18.   رضی بهابادی، بی‌بی‌سادات؛ اوجاقی، شمسی (1396). «مبانی و روش تفسیر المنار در بررسی امور خارق ‌العاده»، فصلنامۀ اندیشه نوین دینی، سال 13، شمارۀ 48، صص45-62.
19.   زمخشری، محمودبن‌عمر (1407ق). کشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتب العربی.
20.  سبزواری، سیدعبدالأعلی (1328ق). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه اهل ‌البیت D.
21.   سید رضی، محمد بن حسین‌ (1414ق). نهج‌البلاغه، تحقیق: صبحی صالح، قم: دار الهجرة.
22.  صادقی و دیگران، عماد (1398). «تحلیل مبانی زبان تمثیلی قرآن»، پژوهش‌های ادبی قرآنی، سال 7، شمارۀ 1، صص83-107.
23.  صادقی، محمد (بی‌تا). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بی‌جا: الامیرة.
24.  صدوق، محمدبن‌علی‌بن‌بابویه (بی‌تا: [الف]). التوحید، تحقیق: سیدهاشم حسینی طهرانی، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
25.  ____________________ (بی‌تا: [ب]). عیون اخبار الرضا G، بی‌جا: منشورات جهان.
26.  ____________________ (بی‌تا: [ج]). الاعتقادات، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
27.  طالقانی، محمود (1362). پرتوی از قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار.
28.  طباطبایی، سیدمحمدحسین (1371). المیزان، قم: اسماعیلیان.
29.  طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع البیان، تهران: ناصرخسرو.
30.  طبری، محمدبن‌جریر (1412ق). جامع البیان، بیروت: دار المعرفة. 
31.   طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
32.  عروسی حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان. 
33.  عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة.
34.  غروی، نهله؛ فروزان‌فر، عبدالله (1380). «دیدگاه مفسران در حقیقی یا تمثیلی بودن داستان‌های قرآن کریم»، مدرس علوم انسانی، سال 5 ، شمارۀ 3، صص71-85.
35.  فخر رازی، محمدبن‌عمر (1420ق). التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
36.  فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1409ق). کتاب العین، قم: هجرت.
37.  فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419ق). من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک.
38.  قرشی بنابی، علی‌اکبر (1391). تفسیر احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.
39.  قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی، تحقیق: طیب موسوی، قم: دار الکتاب.
40.  کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
41.   مامقانی، عبدالله و محمدرضا (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال، بی‌جا: موسسة آل‌ البیتD لإحیاء التراث.
42.  محمدرضایی، محمد؛ علم‌الهدی، سیدعلی؛ محمدی، ناصر؛ شریف‌پور، مریم (1393). «علامه طباطبایی و زبان نمادین و انشایی در قرآن»، پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ 4، صص95-114.
43.  مصباح یزدی، محمدتقی (1389). قرآن در آیینۀ نهج‌ البلاغه، قم: موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی8.
44.  مَغنیه، محمدجواد (1424ق). تفسیر الکاشف، قم: موسسۀ دار الکتاب الاسلام.
45.  مکارم شیرازی، ناصر (1379). الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسه الامام علی‌بن‌ابی‌طالبG.
46.  میبدی، رشیدالدین (1371). کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیرکبیر.
47.  نصیری، علی (بی‌تا). «قرآن و زبان  نمادین»، مجلۀ معرفت، سال 9، شمارۀ  35، صص25-43.