قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

از خمود جهل تا فروغ معرفت؛ واکاوی مفهوم «جهل» در قرآن و روایات بر اساس رهیافت فضیلت‌گراییِ مسئولیت‌محورِ زاگزبسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
نوروز امینی
استادیار و عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران.
10.22034/nqr.2026.2090343.1079
چکیده
این پژوهش، با هدف کشف پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی قرآن کریم، در باب مفهوم «جهل» و ارائهٔ تحلیلی نظام‌مند از آن، با اتکا به داده‌های قرآنی و روایی و با بهره‌گیری از چارچوب نظری «معرفت‌شناسی فضیلت» معاصر انجام شده است. تمرکز بر آیاتی که مشتقات ریشهٔ «ج ه ل» در آن‌ها به کار رفته، همراه با تحلیل روایات کتاب «العقل و الجهل» اصول کافی، نشان می‌دهد که قرآن و روایات، «جهل» را نه صرفاً به معنای فقدان اطلاعات، بلکه در بیشتر موارد، به‌مثابهٔ یک رذیلت معرفتیِ نکوهیده و قابل اجتناب می‌دانند که ناشی از شکست عامل معرفتی در ایفای مسئولیت شناختی خویش است. تحلیل محتوایی و هستی‌شناختی این آیات، نشان می‌دهد که جهل در قرآن، همواره با تصورات نادرست از موجودات و مفاهیم، همراه است و این تصورات نادرست، خود محصول غلبهٔ رذایل معرفتی‌ای چون تعصب، تکبر، شتاب‌زدگی، پذیرش بی‌قید و شرط ادعاها و گردن‌کشی در برابر شواهد است. در مقابل، قرآن کریم و روایات، وظیفه‌شناسی معرفتی را به عنوان فضیلتی محوری و بنیادین، برای اجتناب از جهل و نیل به معرفت معرفی می‌کنند. این وظیفه‌شناسی، مستلزم کاربست مجموعه‌ای از فضایل معرفتی ثانویه، همچون انصاف، تواضع، خویشتن‌داری، صبر و گشودگی ذهن است. این پژوهش نشان می‌دهد که چارچوب نظری معرفت‌شناسی فضیلت مسئولیت‌گرا (به‌ویژه آرای زاگزبسکی)، ابزار مناسبی برای صورت‌بندی و نظام‌بخشی به آموزه‌های قرآنی و روایی دربارهٔ جهل فراهم می‌آورد و قابلیت گفت‌وگو و تعامل میان این دو سنت فکری وجود دارد، بدون آنکه یکی بر دیگری تحمیل شود.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
جهل
معرفت‌شناسی فضیلت
وظیفه‌شناسی معرفتی
لیندا زاگزبسکی
روایات کتاب العقل و الجهل
معرفت‌شناسی مسئولیت‌گرا

عنوان مقاله English

From the Stagnation of Ignorance to the Light of Knowledge:An Analysis of the Concept of 'Ignorance' (Jahl) in the Qur'an and Narrations Based on Zagzebski's Responsibilist Virtue Epistemology

نویسنده English

Norouz Amini
Department of Quran and Hadith Sciences, University of Guilan, Rasht, Iran.
چکیده English

This study aims to uncover the epistemological presuppositions of the Holy Qur'an regarding the concept of "ignorance" (jahl) and to provide a systematic analysis of it, drawing on Qur'anic and narrative data and utilizing the contemporary theoretical framework of "virtue epistemology." Focusing on the verses in which derivatives of the root j-h-l appear, alongside an analysis of the narrations from the Kitab al-'Aql wa al-Jahl of Usul al-Kafi, the study demonstrates that the Qur'an and narrations do not regard "ignorance" merely as a lack of information. Rather, in most cases, they consider it a blameworthy and avoidable "epistemic vice" resulting from the epistemic agent's failure to fulfill their cognitive responsibilities.A content and ontological analysis of these verses reveals that ignorance is consistently accompanied by "misconceptions" about beings and concepts, and that these misconceptions themselves arise from the dominance of epistemic vices such as prejudice, arrogance, hastiness, uncritical acceptance of claims, and defiance against evidence. In contrast, the Qur'an and narrations introduce "epistemic conscientiousness" as a central and fundamental virtue for avoiding ignorance and attaining knowledge. This conscientiousness necessitates the application of a set of secondary epistemic virtues, including fairness, humility, self-restraint, patience, and open-mindedness. This study shows that the theoretical framework of responsibilist virtue epistemology (particularly the views of Linda Zagzebski) provides a useful tool for systematizing Qur'anic and narrative teachings on ignorance. It further suggests that a constructive dialogue and mutual engagement between these two intellectual traditions is possible, without imposing one upon the other.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
Ignorance (Jahl)
Virtue Epistemology
Epistemic Conscientiousness
Linda Zagzebski
narrations of Kitab al-'Aql wa al-Jahl
Virtue Responsibilism
اسکندری، جعفر. (1394). «بررسی معنای واژه جهل در قرآن کریم»، بلاغ مبین، 11 (۴۲و۴۳)، 31ـ74.
اشرف‌عدیل، محمد. (1403). معرفت‌شناسی قرآن؛ عناصر رویکرد فضیلت‌محور به معرفت و ادراک، ترجمه نوروز امینی، رشت: دانشگاه گیلان.
ایزوتسو، توشیهیکو. (۱۳۸۸). خدا و انسان در قرآن: معنی‌شناسی جهان‌بینی قرآنی. ترجمه احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
بائر، جیسون، (2012). «چهار گونه معرفت‌شناسی فضیلت مبتنی بر شخصیت»، رک: جان گرکو و جان توری، 2012: 33ـ69.
باتالی، هدر، (2012). «معرفت‌شناسی فضیلت»، رک: جان گرکو و جان توری، 2012: 3ـ32.
پریور، جیمز، (2001). «نکات برجسته معرفت‌شناسی اخیر»، مجله بریتانیایی برای فلسفه علم، 52 (1): 95ـ124.
رفیعی، علی و حسن عبدالهی. (1393). «معناشناسی واژه جهل در قرآن کریم»، مطالعات قرآنی، ۵ (۲۰)، 129ـ150.
زاگزبسکی، لیندا، (1996). فضایل ذهن: تحقیقی در مورد ماهیت فضیلت و مبانی اخلاقی معرفت، کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1404). الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
سوسا، ارنست، (1980). «قایق و هرم: انسجام در مقابل مبانی در نظریه معرفت»، مطالعات غرب میانه در فلسفه، 5 (۱)، 3ـ26.
https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.1980.tb00394.x
سوسا، ارنست، (1991). معرفت در دیدگاه: گزیده مقالات در معرفت‌شناسی، کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
صادقی، مسعود. (1393). «تحلیل فضایل مبتنی بر جهل از منظر جولیا درایور»، پژوهش‌نامه اخلاق، 7 (۲۳): ۱۸۸ـ۱۶۹.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان لعلوم القرآن، تهران: ناصرخسرو.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (۱۴۱۹). من وحی القرآن، بیروت: دارالملاک.
کد، لورن، (1987). مسئولیت معرفتی، هانوفر: انتشارات دانشگاه نیوانگلند و انتشارات دانشگاه براون.
گتیه، ادموند، (1963). «آیا معرفت، باور صادق موجه است؟»، مجله آنالیز، 23 (6): 121ـ123. https://doi.org/10.1093/analys/23.6.121
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳). الکافی. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (۱۳۶۳). مرآة العقول فی شرح اخبار الرسول، تصحیح: هاشم رسولی محلاتی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مونتمارکوئت، جیمز، (1993). فضیلت معرفتی و مسئولیت باورسازانه، لنهام: رومن و لیتلفیلد.
نیدیچ، پیتر اچ، (1983). «مرحله اول ایده ریاضیات: فیثاغورث، افلاطون، ارسطو»، مطالعات غرب میانه در فلسفه، 8 (1): 3ـ34. https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.1983.tb00458.x
ویتکامب، د.، باتالی، اچ.، باهر، ج.، و هاوارد اشنایدر، د. (۲۰۱۷). «فروتنی فکری: پذیرش محدودیت‌های خود». فلسفه و پژوهش پدیدارشناختی، ۹۴(۳)، 509ـ539. https://doi.org/10.1111/phpr.12228 
The Holy Qur'an. (In Arabic)
Adil, M. A. (2024). Qur’anic epistemology: Elements of a virtue-oriented approach to knowledge and perception, Trans N. Amini, University of Guilan Press. (In Persian)
Al-Fadlallah, S. M. H. (1999). Min wahy al-Qur’an. Dar al-Malak. (In Arabic)
Al-Suyuti, A. R. ibn A. (1984). Al-Durr al-manthur fi al-tafsir al-ma'thur. Al-Marahshi Al-Najafi Library. (In Arabic)
Al-Tabarsi, F. ibn H. (1993). Majma' al-bayan li-'ulum al-Qur’an. Nasir Khusrow. (In Arabic)
Al-Tabataba'i, S. M. H. (1997). Al-Mizan fi tafsir al-Qur’an. Jame'e Modarresin. (In Arabic)
Baehr, J. (2012). “Four Varieties of Character-Based Virtue Epistemology”. In J. Greco & J. Turri (Eds.), Virtue Epistemology, 33-69.
Battaly, H. (2012). “Virtue Epistemology”. In J. Greco & J. Turri (Eds.), 3-32.
Code, L. (1987). Epistemic Responsibility. University Press of New England.
Eskandari, J. (2015). “Examining the meaning of the word "Jahl" in the Holy Quran”. Balaqhe Mobin, 11 (42-43), 7-31. (In Persian)
Gettier, E. L. (1963). “Is Justified True Belief Knowledge?”. Analysis, 23(6), 121-123. https://doi.org/10.1093/analys/23.6.121
Izutsu, T. (2009). God and Man in the Qur'an: Semantics of the Qur'anic Weltanschauung (A. Aram, Trans.). Tehran: Sherkate Sahamiye Entesharat. (In Persian)
Kulayni, M. ibn Y. (1984). Al-Kafi (A. A. Ghaffari, Ed.). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (In Arabic)
Majlisi, M. B. (1984). Mir'at al-'Uqul fi Sharh Akhbar Al al-Rasul (H. R. Mahallati, Ed.). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (In Arabic)
Montmarquet, J. A. (1993). Epistemic Virtue and Doxastic Responsibility. Rowman & Littlefield.
Nidditch, P. H. (1983). “The First Stage of the Idea of Mathematics: Pythagoreans, Plato, Aristotle”. Midwest Studies in Philosophy, 8(1), 3-34. https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.1983.tb00458.x
Pryor, J. (2001). “Highlights of Recent Epistemology”. The British Journal for the Philosophy of Science, 52(1), 95-124.
Rafiei, A., & Abdullahi, H. (2014). “Semantics of the word "Jahl" in the Holy Quran”. Quranic Studies, 5 (20), 129-150. (In Persian)
Sadeghi, M. (2014). “Analysis of virtues based on ignorance from the perspective of Julia Driver”. Pajooheshnameh Akhlaq, 7 (23), 169-188. (In Persian)
Sosa, E. (1980). “The raft and the pyramid: Coherence versus foundations in the theory of knowledge”. Midwest Studies in Philosophy, 5(1), 3-25. https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.1980.tb00394.x
Sosa, E. (1991). Knowledge in Perspective: Selected Essays in Epistemology. Cambridge University Press.
Whitcomb, D., Battaly, H., Baehr, J., & Howard-Snyder, D. (2017). “Intellectual Humility: Owning Our Limitations”. Philosophy and Phenomenological Research, 94(3), 509-539. https://doi.org/10.1111/phpr.12228
Zagzebski, L. T. (1996). Virtues of the Mind: An Inquiry into the Nature of Virtue and the Ethical Foundations of Knowledge. Cambridge University Press.