قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

گونه‌شناسی روایات تفسیری سورۀ طور و تحلیل آموزه‌های هدایتی آن‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدعلی تجری 1
طاهره رحیمی‌پور 2
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/nqr.2026.2074272.1057
چکیده
روایات، گنجینه‌های ارزشمندی برای فهم قرآن کریم بوده و می‌توانند از زاویه‌های گوناگون در تفسیر آیات، بشر را یاری کنند. این پژوهش، بر آن است که با گونه‌شناسی روایات تفسیری، کارکردهای مختلف آن‌ها را نشان دهد. سؤال اصلی پژوهش این است که روایات تفسیری سورۀ طور، چه نوع ارتباطی با آیات این سوره دارند و چه آموزه‌های هدایتی از آن‌ها قابل استخراج است؟ از این رو، روایات تفسیری سورۀ طور با استفاده از منابع مختلف تفاسیر روایی، منبع‌یابی و گردآوری شده و با گونه‌شناسی آن‌ها، نوع ارتباط روایات با آیات این سوره بیان و پس از آن، آموزه‌های هدایتی این روایات تبیین گردید. از گونه‌شناسی روایات تفسیری ناظر بر آیات سورۀ طور، این نتیجه حاصل شد که بیشترین گونه‌های این روایات، تفسیر باطنی، تفسیر مفهومی، استناد به قرآن، تفسیر مصداقی، تفسیر لفظی و تبیین اشارات و تفسیر قرآن بدون اشاره به آیه‌ای خاص بوده است و با بررسی آموزه‌های روایات این سوره، به دست آمد که بیشترین آموزه‌ها مربوط به تشویق به تدبر در قرآن و عالم خلقت، تبیین جایگاه بیت‌المعمور، تشویق به بهره‌وری از سحرگاهان، تبیین جایگاه ولایت و امامت اهل‌بیت(ع)، لزوم اطاعت از ایشان و جسمانی بودن معاد است.
کلیدواژه‌ها
گونه‌شناسی روایات
آموزه‌های هدایتی
روایات تفسیری
کارکردهای روایات
سوره طور

عنوان مقاله English

A Typology of the Exegetical Narrations Related to the Verses of Sūrat al-Tour and an Analysis of the Guiding Teachings Derived from Them

نویسندگان English

Mohammadali Tajari 1
Tahereh Rahimipour 2
1 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, University of Qom, Qom, Iran.
2 PhD student in Quran and Hadith Sciences, Qom University, Qom, Iran.
چکیده English

Exegetical narrations constitute invaluable resources for understanding the Holy Qur'an and can assist in interpreting its verses from various perspectives. This study aims to classify these exegetical narrations and demonstrate their diverse functions. The main research question addresses the nature of the relationship between the exegetical narrations of Sūrat al-Ṭūr and its verses, as well as the guiding teachings that can be derived from them. To this end, the exegetical narrations pertaining to Sūrat al-Ṭūr were sourced and collected from various traditional exegetical references. Through a typological analysis, the kinds of relationships between these narrations and the verses of this sūrah were identified, followed by an exposition of their guiding teachings. The typological examination of the exegetical narrations concerning Sūrat al-Tour revealed that the most prevalent types include: esoteric (bāṭinī) interpretation, conceptual interpretation, Qur'an-based reasoning (istinbāṭ), applicative (maṣdāqī) interpretation, verbal (lafẓī) interpretation, explanation of allusions (ishārāt), and general Qur'anic exegesis without reference to a specific verse. Furthermore, the analysis of the guiding teachings derived from these narrations indicates that the predominant themes are: encouragement to reflect upon the Qur'an and the created world; clarification of the status of al-Bayt al-Ma'mūr; encouragement to benefit from the pre-dawn hours; exposition of the status of Imamate and Wilāyah of the Ahl al-Bayt (peace be upon them); the obligation to obey them; and the affirmation of the corporeal nature of resurrection (ma'ād).

کلیدواژه‌ها English

Typology of Narrations
Guiding Teachings
Exegetical Narrations
Functions of Narrations
Sūrat al-Tour
قرآن کریم.
1.      ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید‌‌بن‌‌هبةالله (1404ق). شرح نهج البلاغة لابن‌أبی‌الحدید، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: بی‌نا.
2.      ابن‌بابویه قمى، محمد‌‌بن‌‌على (1406ق‏). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
3.      __________________ (1398ق). التوحید، تحقیق: هاشم حسینى، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم (دفتر انتشارات اسلامى).
4.      __________________ (1413ق). من لایحضره الفقیه، تحقیق: على‌اکبر غفاری، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم (دفتر انتشارات اسلامى).
5.      __________________ (1385). علل الشرائع، قم: کتاب‌فروشی داوری.
6.      ابن‌قولویه، جعفر‌‌بن‌‌‌محمد (1356)‏. کامل الزیارات‏، تحقیق: عبدالحسین امینی‏، نجف‏: دار المرتضویة.
7.      ابن‌شعبه حرانى، حسن‌‌بن‌‌على (1363‏)‏. تحف العقول عن آل ‌الرسول [، تحقیق: على‌اکبر غفارى، قم‏: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم (دفتر انتشارات اسلامى).
8.      استرآبادى، على (1409ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، تحقیق: حسین استادوَلى‏، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم (دفتر انتشارات اسلامى).
9.      ابن‌طاووس، على‌‌بن‌‌موسى‏ (1411ق). مهج الدعوات و منهج العبادات‏، تحقیق: ابوطالب کرمانی و محمدحسن محرر، قم‏: دار الذخائر.
10.   برقى، احمد‌‌بن‌‌محمد (1371ق). المحاسن‌، تحقیق: جلال‌الدین‌ محدث، قم: دار الکتب الإسلامیة.
11.    بحرانى، هاشم‌‌بن‌‌سلیمان ( 1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تحقیق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامى‏، قم: موسسة البعثة.
12.   برازش، علیرضا (1394). تفسیر اهل‌بیت D، تهران: امیرکبیر.
13.   ترخان، قاسم (1390). «رابطۀ توحید و ولایت (با تأکید بر حدیث سلسلة‌ الذهب)». قبسات، شمارۀ 16، صص34-61.
14.   حویزى، عبدعلى‌‌بن‌‌جمعة (1415ق). تفسیر نور الثقلین، تصحیح: هاشم رسولی، قم: اسماعیلیان.
15.   حرّ عاملى، محمد‌‌بن‌‌حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل‌ البیت D.
16.   حسکانى، عبیدالله‌‌بن‌‌عبدالله (1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر.
17.   خامه‌گر، محمد (۱۳۸۶). ساختار هندسی سوره‌های قرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
18.   راد، علی (1397). گونه‌شناسی احادیث قرآنی امامیه از نظریه تا تطبیق، تحقیق: محمد قنبری، قم: دار الحدیث.
19.   رستم‌نژاد، مهدی (1394). پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی [.
20.  سیدرضی، محمد بن حسین‌ (1414ق). نهج ‌البلاغه، تحقیق: صبحی صالح، قم: دار الهجرة.
21.   سیوطى، عبدالرحمن‌‌بن‌‌ابى‏بکر (1421). الاتقان فى علوم القرآن‏، تحقیق: فواز احمد زمرلى، بیروت‏: دار الکتاب العربی‏.
22.  طوسى، محمد‌‌بن‌‌حسن (1407ق). تهذیب الأحکام، تحقیق: حسن ‌موسوى خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة‏.
23.  _____________‌_ (1414ق). الأمالی، تحقیق: مؤسسة البعثة، قم: دار الثقافة.
24.  طبرسی، فضل‌‌بن‌‌حسن (1390ق). إعلام الورى بأعلام الهدی، تهران: اسلامیة.
25.  ______________ (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: فضل‏الله‏ یزدى طباطبایى و هاشم‏ رسولى، تهران: ناصر خسرو.
26.  ______________ (1350-1363). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: هاشم‏ رسولى، تهران: فراهانی.
27.  طبرى آملى، عمادالدین أبی‌جعفر محمد‌‌بن‌‌أبی‌القاسم (1383ق). بشارة المصطفى لشیعة المرتضی، نجف: المکتبة الحیدریة.
28.  طباطبایى، سیدمحمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوى، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم (دفتر انتشارات اسلامى).
29.  _________________ (1388). قرآن در اسلام، قم‏: بوستان کتاب.
30.  قمى، على‌‌بن‌‌ابراهیم (1363). تفسیر القمی، تحقیق: طیب موسوى جزایرى، قم: دار الکتاب.
31.   قطب راوندى، سعید‌‌بن‌‌هبة ‏الله (1405ق). فقه القرآن، قم: کتابخانۀ عمومى آیت‌الله العظمى مرعشى نجفى 8.
32.  کلینى، محمد‌‌بن‌‌‌یعقوب (1407ق). الکافی، تحقیق: على‌اکبر غفاری و محمد آخوندى، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
33.  مجلسى، محمدباقر (بی‌تا). بحار الأنوار، تحقیق: عبدالزهراء علوی و محمدباقر محمودی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
34.  محمدی ری‌شهری، محمد (1390). درآمدی بر تفسیر جامع روایی، قم: دار الحدیث.
35.  مسعودی، عبدالهادی (1396). تفسیر روایی جامع (مبانی، منابع و روش)، تصحیح: مرتضی بهرامی خشنودی، قم: دار الحدیث.
36.  مهریزی، مهدی (1398). «روایات تفسیری شیعه، گونه‌شناسی و حجیت»، علوم حدیث، سال 55، شمارۀ 1، صص4-34.
37.  مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
38.  معرفت، محمدهادى ‏(1429ق). التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسۀ التمهید.
39.  نورى، حسین‌‌بن‌‌محمدتقى (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل‌ البیت D.
40.  نصیرى، على ‏(1387). معرفت قرآنی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
41.  هاشمى رفسنجانى، اکبر (1386). تفسیر راهنما: روشى نو در ارائۀ مفاهیم موضوعات قرآن، قم: بوستان کتاب.