قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

کارکرد «اجل» در منظومه هستی از منظر روایات تفسیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته سطح 4 جامعه الزهراء، رشته تفسیر تطبیقی، قم، ایران.
2 عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیة و عضو انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه، قم، ایران.
3 دانش‌آموخته سطح 4 حوزه علمیه قم و کارشناس ارشد ارتباطات و تبلیغ (گرایش حج و زیارت)، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
چکیده
مرگ و اجل به‌عنوان یکی از واقعیت‌های قطعی و گریزناپذیر زندگی انسان، بارها در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته و سنتی حتمی در نظام هستی معرفی شده است. از ویژگی‌های اجل، ضرورت و اجتناب‌ناپذیری آن برای تمام موجودات، به ویژه انسان است. بررسی این ویژگی علاوه بر تبیین هدفمندی آفرینش، نقش تعیین‌کننده‌ای در تربیت انسان ایفا می‌کند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که علت ضرورت و اجتناب‌ناپذیری اجل برای موجودات، به‌خصوص انسان، چیست و این امر چگونه به تبیین فلسفۀ آفرینش و تربیت انسان کمک می‌کند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، آیات مرتبط با اجل و روایات تفسیری مربوطه را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها حاکی از آن است که حکمت تعیین اجل از منظر قرآن و روایات، شامل دو محور اصلی است: ۱. محدودیت ذاتی دنیا در تأمین کمال نهایی انسان؛ ۲. عدم امکان تحقق کامل پاداش و کیفر در دنیا. در روایات تفسیری علاوه بر تأیید این دو محور، به نکاتی تربیتی از جمله: ایجاد روحیه مراقبه و زدودن غفلت، معنا بخشیدن به کنش‌های انسانی و تقویت فضیلت صبر در مواجهه با مصائب اشاره شده است. نوآوری پژوهش، تلفیق تحلیل قرآنی و روایی با تأکید بر ابعاد تربیتی مسئلۀ اجل است که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Function of Appointed Time (Ajal) in the Cosmic Order from the Perspective of Interpretive Hadiths

نویسندگان English

Akram Sadat Seyyedi 1
Mohsen Ahmad Akhoundi 2
Seyyed Mohammad Alavi Zadeh 3
1 Graduate of Level 4 from Jamiat al-Zahra, specializing in Comparative Exegesis, Qom, Iran
2 Faculty Member of Al-Mostafa International University, Member of Association of Islamic Jurisprudence and Law of Seminary School, Qom, Iran.
3 Graduated from Level 4 of Qom Seminary, and Master of Arts in Communications and Propaganda (Hajj and Pilgrimage Orientation), University of the Quran and Hadith, Qom, Iran.
چکیده English

Death and appointed time (Ajal), as one of the certain and inescapable realities of human life, are repeatedly emphasized in the Holy Quran and are introduced as an inevitable law in the system of creation. One of the key characteristics of ajal is its necessity and inevitability for all beings - especially humans. Investigating this feature not only clarifies the purposeful nature of creation but also plays a crucial role in human moral and spiritual development. The main question of this research is: What is the reason behind the necessity and inevitability of ajal for all creatures, particularly human beings, and how does this necessity contribute to understanding the philosophy of creation and human training? This study, using a descriptive-analytical method, examines the Quranic verses related to ajal and the corresponding interpretive narrations. The findings indicate that the wisdom behind the determination of ajal, from the perspective of the Quran and traditions, revolves around two central themes: (1) the inherent limitation of the worldly life in fulfilling the ultimate perfection of the human being, and (2) the impossibility of complete realization of reward and punishment in this world. In addition to confirming these two themes, the interpretive narrations point to various moral and educational aspects, such as fostering self-vigilance, eliminating heedlessness, giving meaning to human actions, and strengthening the virtue of patience in the face of afflictions. The novelty of this study lies in its integrative approach to Quranic and hadith-based analysis, with a specific emphasis on the educational and moral dimensions of ajal - an area that has received limited attention so far.

کلیدواژه‌ها English

Necessity of Ajal
Wisdom of Ajal
Lifespan ('Umr)
Interpretive Hadiths
Exegesis
قرآن کریم، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی.
1. ابن‌فارس، احمدبن‌فارس (۱۴۰۴ق). مقاییس اللغة، قم: مکتبة الأعلام الإسلامی.
2. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
3. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1414ق). إعتقادات الإمامیة، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
4. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1406ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: الشریف الرضی.
5. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1362). الخصال، قم: جامعۀ مدرسین.
6. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (بی‌تا). علل الشرائع، نجف: منشورات المکتبة الحیدریة.
7. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1413ق). من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
8. احسانی‌فر، محمد (1384). «طرحی نو در تبیین غنای تفسیری در احادیث اهل‌بیت(ع)»، علوم حدیث، شمارۀ 35-36، صص258-273.
9. اسماعیل‌پور، علی (1392). اجل در قرآن و حدیث: دریچه‌ای به ابدیت، قم: دهسرا.
10. اکبری، محبوبه (1388). مرگ و زندگی از منظر قرآن، روایات و فلسفه، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری.
11. برغانی، محمدصالح (بی‌تا). تفسیر بحر العرفان و معدن الایمان، چاپ سنگی، قم: کتابخانه آیت‌الله بروجردی.
12. تفتازانی، مسعود‌بن‌عمر (1409ق). شرح المقاصد، تحقیق: عبدالرحمن عمیرة، تهران: مجمع البحوث الإسلامیة.
13. تمیمی ‌آمدی، عبدالواحدبن‌محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتاب الإسلامی.
14. جمعی از نویسندگان (۱۳۸۲). اجل، دایرة‌المعارف قرآن کریم، قم: بوستان کتاب.
15. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1407ق). الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم.
16. حرانی، ابن‌شُعبه (۱۳۶۳). تحف العقول، قم: جامعۀ مدرسین.
17. حر عاملی، محمدبن‌الحسن (۱۴۱۲ق). تفصیل وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت(ع).
18. حلی، جمال‌الدین حسن‌بن‌یوسف (1363). أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت، قم: انتشارات رضی و بیدار.
19. حلی، یوسف‌بن‌مطهر (1375). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد (قسم الإلهیات)، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
20. حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین، قم: نشر اسماعیلیان.‌
21. خویی، حبیب‌الله بن محمدهاشم (۱۳۸۶ق). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، تهران: مکتبة الإسلامیة.
22. دیلمی، حسن‌بن‌محمد (1371). إرشاد القلوب، قم: الشریف الرضی.
23. راغب ‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم - دار الشامیة.
24. زبیدی، محمد‌بن‌محمدمرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.
25. سبحانی ‌تبریزی، جعفر (1385). سرنوشت از دیدگاه علم و فلسفه، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
26. سید رضی، محمدبن‌حسین (1414ق). نهج‌البلاغة، قم: هجرت.
27. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1378). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوی، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی.
28. طبرسی، حسن‌بن‌فضل (1370). مکارم الأخلاق، قم: الشریف الرضی.
29. طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
30. علم‌الهدی، شریف مرتضی (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام، تحقیق: سیداحمد حسینی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
31. عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی، تهران: المطبعة العلمیة.
32. فیومی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). المصباح المنیر، قم: منشورات دار الرضی.
33. قرشی بنابی، سیدعلی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
34. قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی، قم: دار الکتاب.
35. کلینی، محمدبن‌یعقوب (۱۳۶۳). الکافی، قم: دار الحدیث.
36. مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
37. محمدی، ناصر (1400). «ضرورت مرگ و غایت آن از دیدگاه صدرالمتألهین شیرازی»، حکمت اسراء، شمارۀ 13، صص59-85، DOI: 20.1001.1.23832916.1400.13.1.4.8.
38. مصطفوی، حسن (1395ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز نشر کتاب.
39. مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
40. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1374). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
41. مهریزی، مهدی (1389). «روایات تفسیری شیعه؛ گونه‌شناسی و حجیت»، علوم حدیث، شمارۀ 55، صص4-34.
42. نصیری، علی (1380). «علامه مجلسی و تعامل با روایات تفسیری اهل‌بیت(ع)»، علوم حدیث، شمارۀ 22، صص54-74.
43. نوری، حسین‌بن‌محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسة آل ‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
44. پاینده، ابوالقاسم (1382)، نهج ‌الفصاحة: مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص)، تهران: دنیای دانش.
45. هلالی عامری، سلیم‌بن‌قیس (۱۴۰۵ق). کتاب سلیم‌بن‌قیس هلالی، قم: هادی.