قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

آسیب‌شناسی بی‌توجهی به تعامل میان قرآن و روایات در تفسیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 دانشیار گروه قرآن و حدیث دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
تعامل سازنده میان قرآن و روایات، به‌عنوان دو منبع اساسی معرفتی در اسلام، نقش مهمی در فرآیند تفسیر و فهم آموزه‌های دینی ایفا می‌کند. با این حال، در برخی از تفاسیر و منابع روایی، بی‌توجهی به این تعامل موجب بروز آسیب‌هایی معرفتی، روش‌شناختی و عملی شده است که فهم صحیح آیات و روایات را با چالش مواجه کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیل انتقادی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، به آسیب‌شناسی این بی‌توجهی پرداخته و بر مبنای تحلیل محتوا، سه دسته از آسیب­ها را شناسایی و بررسی می‌کند: 1) آسیب‌های معرفتی همچون تأویل‌گرایی افراطی و تفسیر مستقل از روایات بدون استناد به قرآن؛ 2) آسیب‌های روش‌شناختی مانند استفاده گزینشی از روایات و بی‌توجهی به اصول تفسیری نظیر سیاق آیات و قرائن عقلی و تاریخی؛ 3) آسیب‌های عملی شامل انحرافات معنایی و تعمیق اختلافات مذهبی. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدم رجوع به قرآن به‌عنوان معیار سنجش روایات، منجر به برداشت‌های ناصحیح، تحریف مفاهیم قرآنی و شکل‌گیری قرائت‌های فرقه‌ای و تفرقه‌افکنانه از دین شده است. این مقاله بر ضرورت بازگشت به اصل «عرضه روایات به قرآن» و احیای قرآن‌محوری در تفسیر تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که تدوین چارچوبی جامع برای سنجش و تفسیر روایات، با رعایت اصول عقلانی، زبانی و تاریخی، می‌تواند زمینه‌ساز فهمی صحیح‌تر و وحدت‌بخش از آموزه‌های دینی گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Pathology of Neglecting the Interaction between the Qur’an and Hadith in Exegesis

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Shahmoradi Fereidoni 1
Fatemeh Akbari Seyyed Mahalleh 2
Habibollah Halimi Jelodar 3
1 Associate professor of the Quran and Hadith Department of the Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 M.A. Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3 Associate Professor of the Qur'an and Hadith Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran. Babolsar. Iran.
چکیده English

The dynamic interplay between the Qur’an and Hadith constitutes a foundational axis in Islamic epistemology, particularly in the realm of tafsir (Qur’anic exegesis). Despite this essential relationship, a discernible neglect of their interaction in certain exegetical and hadith-based approaches has resulted in significant epistemological, methodological, and practical deficiencies. This study, through a critical-analytical method and library-based research, seeks to examine the adverse consequences arising from such neglect. The findings classify the harms into three primary domains: epistemological, such as excessive allegorization (ta’wīl) and interpretation devoid of prophetic narrations; methodological, including selective citation of hadith and disregard for exegetical principles such as contextual coherence (siyaq), rational analysis, and historical context; and practical, encompassing semantic distortions and the exacerbation of sectarian divisions. A key conclusion of the research is that failing to evaluate hadiths against the Qur’anic standard has led to misreadings, conceptual misalignments, and the proliferation of divisive theological perspectives. The study emphasizes the imperative of reviving the Qur’an-centered approach to tafsir through the principle of ‘arad al-hadith ‘ala al-Qur’an (examining narrations in light of the Qur’an). It further proposes the formulation of a comprehensive hermeneutical framework that integrates rational, linguistic, and historical principles, thereby fostering a more coherent and unifying understanding of Islamic teachings.

کلیدواژه‌ها English

Qur’an-centric hermeneutics
exegetical hadiths
epistemological critique
tafsir methodology
excessive allegorization
  1. قرآن کریم، (1398). ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران: پیام عدالت.

    1. ابن تیمیه حرانی، احمد‌بن‌عبدالحلیم (1406ق). منهاج السنة النبویة فی نقص کلام الشیعة القدریة، بی‌جا: جامعة الإمام محمد‌بن‌سعود الإسلامیة.
    2. ابن کثیر، أبوالفداء إسماعیل‌بن‌عمر‌بن‌کثیر (1420ق). تفسیر ابن کثیر، بی‌جا: دار الطیبة للنشر والتوزیع.
    3. أشعری، أبوالحجاج (1413ق). رسالة إلی أهل الثغر بباب الأبواب، مدینه: عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة.
    4. بخاری، محمد‌بن‌إسماعیل (1422ق). الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم و سننه و أیامه: صحیح البخاری، بی‌جا: دار طوق النجاة.
    5. تابان، جعفر (1387). نقش سیاق در تفسیر قرآن، دین و سیاست، 15، صص99-118.
    6. ترمذی، محمد‌بن‌عیسی (1395ق). سنن الترمذی، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
    7. جوهری، أبونصر (1407ق). الصحاح تاج الغة و صحاح العربیة، بیروت: دار‌العلم للملایین.
    8. حر عاملی، محمد‌بن‌الحسن (بی‌تا)، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: أحیاء التراث العربی.
    9. حسن‌زاده گلشانی، مسعود (1391). روش‌شناسی تفسیر قرآن به قرآن روایی با تکیه بر روایات نورالثقلین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم حدیث. پایگاه اطلاعات علمی ایرن (گنج).
    10. حسینی بحرانی، سیدهاشم (بی‌تا). البرهان فی تفسیر القرآن، بی‌جا: مؤسسة البعثة.
    11. حصنی دمشقی، محمد(1418ق). دفع الشبه عن الرسول و الرسالة، دارالکتب العربى: قاهره.
    12. حکیمی، محمدرضا (1380). الحیاة، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    13. خوارزمی، موفق‌بن‌احمد (1411ق). المناقب، بی‌جا: مؤسسة النشر الإسلامی.
    14. درینی، فتحی (1405ق). المناهج الأصولیه فی الإجتهاد بالرأی فی التشریع الإسلامی، دمشق: الشرکة المتحدة للتوزیع.
    15. دیاری بیدگلی، محمدتقی (1388). ردّ پای غالیان در روایات تفسیری، پژوهش دینی، 19، صص24-40.
    16. دیاری بیدگلی، محمدتقی (1391). آسیب شناسی روایات تفسیری، تهران: سمت.
    17. دیلمی، أبو‌شجاع (1406ق). الفردوس بمأثور الخطاب، بیروت: دارالکتاب العلمیة.
    18. رازی، فخرالدین (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    19. زیدان، عبدالکریم (بی‌تا). الوجیز فی اصول الفقه، بیروت: مؤسسة الرسالة.
    20. سیوطی، جلال الدین (بی‌تا). الدرالمنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت: دارالفکر.
    21. شاکر، محمدکاظم (1376). روش‌های تأویل قرآن، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
    22. شریف رضی، محمد‌بن‌حسین (بی‌تا). نهج­البلاغه، ترجمه: انصاریان‏، حسین (1388). قم‏: دار العرفان‏.
    23. شمخی، مینا؛ فایضی، طیبه (1398). بازپژوهی شفاعت از دیدگاه قرآن، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3، صص97-112.
    24. صفری، عباس (1396). بررسی تفسیر روایی در قرن‌های سوم و چهارم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام. پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج).
    25. طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
    26. طبرانی، أبوالقاسم (1415ق). المعجم الکبیر، قاهره: مکتبة ابن تیمیه.
    27. طبرسی، احمد‌بن‌علی (1403ق). الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضی.
    28. طوسی، محمد‌بن‌حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: إحیاء التراث العربی.
    29. طوسی، محمد‌بن‌حسن (1411ق). الغیبة للحجة، قم: دارالمعارف الإسلامیة.
    30. عروسی حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان.
    31. عزیزی‌کیا، غلامعلی (1384). تأملی در روایات معراج، معرفت، 96، صص52-59.
    32. عیاشی، محمد‌بن‌مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی، تهران: المطبعة العلمیة.
    33. فرات کوفی، فرات‌بن‌ابراهیم (1410ق). تفسیر فرات الکوفی، تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد.
    34. قشیری نیسابوری، مسلم‌بن‌الحجاج (بی‌تا). المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول الله صلی الله علیه و سلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    35. قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1363). تفسیرالقمی. تحقیق: طیب موسوی جزایری، قم: دارالکتاب.
    36. کریمی، مصطفی (1388). موانع و آسیب‌های معرفتی تفسیر قرآن، معرفت، 136، صص37-52.
    37. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1407ق). الأصول الکافی، تهران: دارالکتاب الإسلامیة.
    38. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار، بی‌جا: مؤسسة الوفاء.
    39. معرفت، محمدهادی (1309). التمهید فی علوم القرآن، قم: مهر.
    40. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتاب الاسلامیة.
    41. مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام قرآن، تهران: دارالکتاب الإسلامیة.
    42. مهدوی‌راد، محمدعلی؛ مصلایی‌پور، عباس؛ فهیمی‌تبار، حمیدرضا (1388). اجتهاد در تفسیر روایی نورالثقلین، حدیث‌پژوهی، 1، صص23-44.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 اردیبهشت 1404