قرآن‌پژوهی روایی

قرآن‌پژوهی روایی

ظرفیت صحیفه سجادیه در تفسیر قرآن کریم با تأکید بر شروح چهارگانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
صحیفه سجادیه، یکی از آثار مکتوب ائمه (علیهم‌السلام) که در میان علماء و بزرگان به «اُخت القرآن»، «انجیل اهل­‌بیت (علیهم‌السلام)» و «زبور آل محمد (صلوات‌الله‌علیه)» مشهور است، دربردارنده دعاهایی از امام سجاد (علیه‌السلام) است که زمینه ارتباط انسان با خدا را فراهم می‌سازد. با وجود این ظرفیت عظیم، تاکنون آن­چنان که شایسته است از این کتاب در تفسیر آیات قرآن استفاده نشده است. پژوهش حاضر جهت ترسیم رابطه وثیق میان صحیفه سجادیه و قرآن کریم، ابتدا دعای بیست و یکم صحیفه را بررسی نموده است که در آن، تلمیح ده آیه از آیات قرآنی مشاهده می‌گردد. سپس به نقش صحیفه سجادیه در تبیین الفاظ، مفهوم، مصداق آیات قرآن کریم و همچنین حل چالش‌های تفسیری می­پردازد. در ادامه، با ارزیابی شروح چهارگانه «ریاض السالکین»، «نور الأنوار»، «فی ظلال الصحیفة السجادیة» و «شرح صحیفه سجادیه» علامه مجلسی، تجلی تفسیر قرآن کریم در ادعیه صحیفه سجادیه را منعکس نموده و به بررسی تطبیقی کاربست استدلال به آیات قرآنی ذیل ادعیه امام سجاد (علیه‌السلام) پرداخته است. آن­گاه با استخراج تحلیل­های قرآنی شارحان در ضمن دعای اول، چهارم، پنجم، هفدهم، بیستم و بیست­ و­ پنجم، به صورت عمده به تبیین مفهومی آیات، و تنها در شرح «نور الأنوار» به تعیین مصداق و در شرح «ریاض السالکین» به حل چالش­های تفسیری پرداخته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Hermeneutical Potential of al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya in Qur’anic Exegesis: A Focus on Four Major Commentaries

نویسنده English

Ali Abdollazadeh
Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Sciences Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

Al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya, a seminal devotional work attributed to Imam ʿAlī ibn al-Ḥusayn (peace be upon him), holds a revered position among Shiʿi scholars and is often referred to as “the sister of the Qur’an,” “the Gospel of the Ahl al-Bayt,” and “the Psalms of the Household of Muhammad.” This collection of supplications offers a profound spiritual and theological foundation for engaging with God. Despite its theological and exegetical depth, al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya has not yet been sufficiently utilized in Qur’anic interpretation. This study seeks to demonstrate the intimate relationship between the Qur’an and the Ṣaḥīfa by first examining Supplication Twenty-One, which contains allusions to ten distinct Qur’anic verses. It then explores the role of the Ṣaḥīfa in elucidating Qur’anic vocabulary, meanings, referents, and in addressing exegetical challenges. Subsequently, the paper evaluates four key commentaries: Riyāḍ al-Sālikīn, Nūr al-Anwār, Fī Ẓilāl al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya, and ʿAllāma Majlisī’s Sharḥ al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya, analyzing the ways in which they reflect Qur’anic interpretation through the lens of Imam al-Sajjād’s prayers. A comparative assessment of these works highlights the varied exegetical approaches to invoking Qur’anic verses within the supplications. The exegetical content found in six selected supplications (the first, fourth, fifth, seventeenth, twentieth, and twenty-fifth) shows that most commentators emphasize conceptual clarification of the verses; notably, Nūr al-Anwār focuses on referential specification (taʿyīn al-miṣdāq), while Riyāḍ al-Sālikīn engages in resolving interpretive difficulties (ḥall al-ishkālāt al-tafsīriyya).

کلیدواژه‌ها English

The Qur&‌‌‌‌‌‌rsquo
an
al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya
exegesis
ʿAllāma Majlisī&‌‌‌‌‌‌rsquo
s commentary
Nūr al-Anwār
Riyāḍ al-Sālikīn
Fī Ẓilāl al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya
  1. قرآن کریم، ترجمه: علی مشکینی (1381). قم: الهادی.

    نهج­البلاغه، سید رضی، محمدبن­ حسین (1412ق). تحقیق: صبحی صالح، قم: دار الذخائر.

    الصحیفه الکاملة السجادیه، امام علی‌بن‌الحسین (علیه‌السلام) (1376). قم: الهادی.

    1. ابن ­درید، محمدبن­حسن (1987م). جمهرة اللغة، تحقیق: رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دار العلم للملایین.
    2. ابن­ هشام، عبدالله بن یوسف (1404ق). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، قم: منشورات مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
    3. احمدی، فاطمه (1390). تجلی قرآن در صحیفه سجادیه، تهران: حنیفا.
    4. اقبالی، عباس؛ حسن­خانی، فاطمه (1391). بینامتنیت قرآنی در صحیفه سجادیه، مطالعات ادبی متون اسلامی، 1(1)، ص 31-42.
    5. خمینی، سیدروح­الله (1389). صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    6. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1403ق). الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الذخائر.
    7. بنانی، عبدالرحمن ­بن جارالله (1424ق). حاشیة العلامة البنانی علی شرح الجلال شمس­الدین المحلی علی متن جمع الجوامع، بیروت: دار الفکر.
    8. بهبهانی، وحید؛ خاقانی، علی (1404ق). رجال الخاقانی و معه فوائد الوحید البهبهانی، تحقیق: سیدمحمدصادق آل بحرالعلوم، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
    9. جزائری، نعمت­الله بن عبدالله (1427ق). نور الأنوار فی شرح الصحیفة السجادیة، قم: آسیانا.
    10. ستوده­نیا، محمدرضا؛ محققیان، زهرا (1395). بینامتنی قرآن کریم با صحیفه سجادیه، پژوهش­های زبان­شناختی قرآن، 9(1)، ص21-36، DOI: 22108/nrgs.2016.20529
    11. سی­چیتیک، ویلیام (1385). مقدمه‏ای بر صحیفه سجادیه، ترجمه: وحید صفری، علوم حدیث، 11(3)، ص 59-88.
    12. طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    13. طوسی، محمدبن­حسن (1411ق). مصباح المتهجد، بیروت: فقه الشیعة.
    14. عراقی، عبدالنبی (1362ق). روح الإیمان فی وجوب معرفة حقیقة الإنسان، نجف: المطبعة العلمیة.
    15. غلامعلی، احمد (1389). قرآن و صحیفه سجادیه درونمایه­های مشترک، علوم حدیث، 15(3)، ص 121-148.
    16. مجلسی، محمدتقی (1388). شرح الصحیفة السجادیة، تصحیح: علی فاضلی، قم: پژوهشکده باقر العلوم.
    17. مدنی شیرازی، سیدعلیخان بن احمد (1409ق). ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین، تحقیق: سیدمحسن حسینی­امین، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
    18. مغنیه، محمدجواد (1399ق). فی ظلال الصحیفة السجادیة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.